Yenilikçi yıkım

Yenilikçi (yaratıcı) yıkım kavramını Schumpeter derin Marx okumalarında üretmiştir.

Schumpeter yenilikçi yıkımı büyüme ve yeni pazarlar bulmak için gerekli ve doğal bir yol olarak gördü.

İronik olarak Marksizm’den türetilen bu kavram serbest piyasa ekonomisinin yani liberalizmin gelişmesi için gerekli olan yıkım ve sonrasındaki yenilenme süreci ile sistemin ayakta durması önerisidir.

Zira, kapitalizm doğası gereği hiçbir zaman durağan değildir ve sürekli değişim gösterir.

Kısaca, eğer piyasa ekonomisinin yoluna güçlü devam etmesi isteniyorsa zayıfların yok olmasına müdahale etmemek gerekiyor denilmektedir.

Bu nedenledir ki liberaller 2009 küresel krizi ile batan bankalara devletin sahip çıkmasına karşı çıkmış ve bu bankaların ayakta kalanlarının çok daha güçlü olarak yoluna devam edebileceklerini savunmuştur.

Ayakta kalarak daha güçlenen modern bir ekonomik yapı; yeni tüketim mallarından, üretim ve taşımacılık yöntemlerinden, yeni pazarlardan, kapitalist sistemin yarattığı yeni sanayi örgütlemelerinden alacağı güçle yoluna devam edecektir.

**

Geçmişteki işgücü piyasalarıyla bugünkü piyasaların yapısı çok farklılaşmıştır. Artık sanayide makinenin kullanılmasıyla işgücü sayısal ve nitel (sanatkâr) olarak azalmış, daha çok hizmet sektörüne kaymıştır.

Akıllı telefonların piyasaya girmesini düşünelim. Bu yenilikçi ürün fotoğraf makinelerini, diğer telefonları, müzik çalarları, hesap makinelerini ve hatta kol saatlerini bile piyasadan dışlamıştır. Söz konusu malları üreten sektörler (fabrikalar) kapatmak zorunda kalmış. Büyük sermaye ve işgücü kayıpları ortaya çıkmış. Sistem yeni ürünle yoluna devam etmiştir.

Örneğin, 2012 yılında Kodak firmasının iflası bu sürecin sonucudur.

Yine bir zamanlar dünyanın en çok cep telefonu satan firması olan Nokia’nın iflasın eşiğine gelmesi akıllı telefonların piyasaya girmesinden (inovatif ürün) kaynaklanmıştır. Sonrasında yeni gelişmelere uygun ürünler üretmeye çalışarak piyasaya tutunmaya çalışmıştır.

Bugün reklam sektörünün alan değiştirmesiyle yazılı basın piyasasından çok sayıda gazetenin çekildiğini, kiminin tamamen kapandığını, kiminin dijital olarak yoluna devam ettiğini görmekteyiz.

**

Birçok yenilikçi ürün serbest piyasalarda kârsız çalışan firmaları piyasalardan dışlamaktadır. Bu firmalarda çalışan üretim faktörleri kendilerine yeni alanlar bulmak zorundadır.

Yenilikçi yıkım süreci son yıllarda firmaların ömürlerini hızla azaltmaktadır. S&P 500’ün yapmış olduğu araştırmaya göre: 1958 yılında S&P 500’deki firmaların ortalama ömrü 61 yılken, 1990’da 20 yıl olmuş; 2026’da ise 14 yıl olması öngörülmektedir. Ülkemizde ise firma ömürleri daha kısa, ortalama 5 yıl olarak hesaplanmaktadır.

**

Yenilikçi yıkım kazananların yanında kaybedenlerin de bulunduğu bir süreç olduğundan uzun vadeli birtakım hasarlara neden olması da kaçınılmaz.

Bazı sanayi kolları kapandığında işsiz kalan çalışanların yeni iş alanlarına adapte olmaları uzun bir süreci kapsayabilir. Yani hızla gelişen teknoloji nedeniyle yaygın bir yapısal işsizliğin ortaya çıkma ihtimali var.

Dolayısıyla bir kısım insanlar yenilikçi sektörlere uygun olabilirken, bir kısım da uzun süreli işsiz hale gelecektir. Yani yenilikçi yıkım bir Pareto İyileştirme (kimsenin durumu kötüleşmeden bazıların durumunun iyileşmesi) değildir.

Burada bazı kurumların (devlet, üniversite, sivil toplum) söz konusu işgücünü yeni iş alanlarına uygun şekilde eğitmesi, mesleki nitelik kazandırması amacıyla devreye girmesi gerekiyor.

**

Yine bir şirketin kapatılması kaynak kullanımında verimsizliğe neden olabilir.

Kapanan şirketteki kaynakların daha verimli alanlarda istihdam edilmesi uzun süreler alabilir. Bu da toplamda üretim faktörlerinin verimliliğini azaltıcı etki yapar.

Liberallerin savunduğu ‘bütün kârsız firmaların kapatılması gerektiği’ tezi de doğru değildir. Piyasanın doğal işleyişiyle birçok kârsız firma kapanmanın eşiğine gelebilir. Ancak kısa vadeli-geçici faktörler firmayı kârsız hale getirmiş olabilir.

Kurların sıçraması, faiz oranlarının yüksekliği, dış ticarette alınan koruyucu önlemler, kısa vadeli durgunluk, dışardan ürün tedarikinde yaşanılan kısa süreli sorunlar gibi geçici nedenlerle firma kârsızlaşmış olabilir. Bu durumda firmaların kapanmasına izin vermek, uzun vadede o sektörün ciddi şekilde üretim ve istihdam kaybına göz yummak demektir.

Böyle bir durumla karşı karşıya kalan firma için kısa vadeli sorunların üstesinden gelebilme amacıyla devlet yardımları ya da firmanın yeniden yapılandırılması, ürün çeşitlendirmesi gibi destek paketleri devreye girebilir.

**

Sonuç olarak, hızla gelişen teknolojiler ve onunla uyumlu ortaya çıkan yenilikçi ürünler iflasları (yıkımı) yaygınlaştırmakta ve firmaların ortalama ömrünü düşürmektedir. Serbest piyasa ekonomilerinin doğasında olan bu sürecin değersizleştirdiği üretim faktörlerini (sermaye ve işsiz kitle) tamamen göz ardı eden bir yönetim anlayışı; ne insani, ne ekonomik, ne de sürdürülebilir bir anlayıştır.