Kamusal alan ve başörtüsü

Başkalarınca yapılan tanımlamayı kabûl ederek kendine çizilen sınırlara razı bir teslim oluşu gösteren tavırlar, aslında değerler skalasındaki düşüşü gösteriyor.

Tesettürün türbana dönüştüğü, İslami medyada bile başörtüsünden dolayı okuyamayan kızları savunma işinin feminstlere ihale edildiği bir ortamda en az sözü dinlenen de yine tesettürlü kadınlar oldu. Tesettür ve başörtüsü, liberallerin savunması ya da laikçilerin dışlaması arasında sosyolojik bir soruna indirgenerek Müslüman kadın (ve erkek) için ontolojik bağlamından çıkarıldı. Başkalarınca yapılan tanımlamayı kabûl ederek kendine çizilen sınırlara razı bir teslim oluşu gösteren tavırlar, aslında değerler skalasındaki düşüşü gösteriyor.

Kamusal Alanda Başörtülüler isimli kitap (İz Yayınları, İst. 2000) Nazife Şişman''ın başörtüsü etrafındaki felsefi ve sosyal sorularla, Fatma Karabıyık Barbarosoğlu ile yaptığı konuşmalardan oluşuyor. Nazife Şişman, ilgi alanı sosyoloji olan ve imza attığı pekçok ciddi eserin tercümesiyle ve özellikle Müslüman kadın sorunu üzerine yaptığı çalışmalarla tanıyoruz. Fatma Karabıyık Barbarosoğlu''nu Moda ve Zihniyet isimli doktora tezinden tanıyoruz. Bundan da önemlisi (bence akademik çalışmalarından daha önemli) üç hikâye kitabına da imza atmış bir yazar. Ve Yeni Şafak''ın ilk kadın yazarlarından biri.

Her ikisi de sosyoloji uzmanı olmalarına rağmen yaptıkları çalışmada başörtüsünü Müslümanca bir tanımlamaya, bu temel konudan hareketle daha geniş olarak kadının konumunu sorgulamaya çalışmışlar. Bir yanda başörtüsü karşıtlığının arkasında yatan siyasal, sosyal ve felsefi nedenlere değinilirken diğer tarafta başörtüsünü savunma adına bizzat Müslümanlar''ın içine düştükleri açmazların altı çizilmiş.

Barbarosoğlu''nun bazı tespitlerini önemli buluyorum.

"Baş örtme ontolojik bir duruştur. Bunu göz ardı ettiğinizde, sosyolojik bir dille başörtüsü karşıtlarına kendinizi anlatmaya kalktığınızda bu duruşa zarar verirsiniz.

Başörtüsünü Batılı sosyologların kavramlarıyla açmaya, belirlemeye çalıştığınız zaman, laikçi kesim ile ortak bir dile daha kolay kavuşacağız belki. Ama öbür taraftan kendi meselemize çok yabancılaşmış olacağız." (Sy... 32/33).

Burada altı çizilen konu önemli: Başkalarına kendinizi anlatırken, mağdure durumun verdiği bir psikolojiyle, pratik sonuca ulaşmak için, bir iletişim alanı açarken uzun vadede kendi zemininizi kaybetme tehlikesini her zaman gözetmek zorundasınız. Tanımlanmış bir başörtülü rolünü peşinen kabûl etmek zaten başörtüsü meselesinin tümden kaybedilmesinin ilk basamağını oluşturuyor. "Başörtülüler hep tanımlandı. Tanımlanma ne demektir? Tanımlanma yoluyla sınırlandırılırsınız. Sınırlandıkça rol alırsınız. Rol aldıkça insanların sizin rolünüzü iyi oynayıp oynamadığınız üzerinde konuşma hakları doğar."

Tanımlanan çerçevede rol almayı kabûl ederek sonuca gitmeye çalışırken Müslüman kızların savundukları değerlerden yabancılaşmaya başladıklarını, feminizmden alınan ödünç kavramlarla hak ararken zamanla feminizmi içselleştirdiklerini, hatta ucube bir feminizme dönüştürdüklerini görmemek mümkün değil. Bu tanımlama kadını sadece başörtüsüne sıkıştıran Müslüman erkek bakış açısına, hatta başörtüsünden başka bir toplumsal, kültürel projesi olmayan, iddiasını geriye çeken bir söyleme dönüşüyor...

Öte yandan, ortaya çıkan nevzuhur, örtülü ama egemen kamusal baskının getirdiği tüketim modelinin tümünü içselleştirmiş yeni insan tipi sorgulanmaktan da çıkmış oluyor. Başörtüsünü basit düzeyde bir insan hakları sorununa indirgeyerek sonuç elde etme yaklaşımı başörtüsünün anlam ve muhtevasını boşaltacak sonuçlardan başka ne getirebilir. Tüm bu sorunları iki Müslüman entellektüelin sorgulaması ve ışık tutma çabalarından oluşuyor bu kitap. Bence pekçok kimsenin zihninde sorun olmaktan çıkmaya başlayan veya hiç de önemsenmeyen önemli "soru"lara anlamlı cevaplar veriliyor.