Çingeneler zamanı

Meriç Nehri''nin kenarındaki bu şehrin İstanbul''u hatırlatan yanı yedi tepesi olsa gerek. Şehir yedi tepe üstünde kurulmuş. Yedi tepenin isimleri bugün de Türkçe anılıyor: Nebet (nöbet) tepe, Canbaz tepe, Sahat tepe...

Nebet Tepe''nin bulunduğu bölge eski Filibe olarak da biliniyor bugün. Aslında Osmanlılar döneminde çoğunlukla Hristiyan ve Bulgar nüfusun yaşadığı bölge olduğu için buranın korunduğu anlaşılıyor. Osmanlı etkisini hatırlatacak özellikle dinî eserlerden hiç-bir izin kalmadığı şehirde bu bölgenin titizlikle korunmasına başka bir anlam veremiyorum. O güzelim evler aslında tipik Osmanlı mimarisinin birer yansıması. Makedonya''dan itibaren bu bölgedeki Osmanlı evlerine özgü simetri anlayışı tümüyle bu yapılara hakim. Yalnız abartılı dış süslemeler son dönem Batı etkisinin uzantısı.

Şehre hakim tepede kurulmuş bulunan Pembe Konak zarafet ve ihtişamı hatırlatıyor. Ünlü Fransız şairi Lamartin, Osmanlı coğrafyasına doğru yaptığı gezi sırasında Filibe''ye uğradığında bu evde kalmış. Tarih 1833. Kaldığı evi ve hâlâ korunan eski Filibe evlerini görünce Osmanlı için söylediklerinin anlamını kavramak mümkün olabiliyor: "Bu ülke fakir, fakat bu ülkenin iki özelliği var ki; ''temizlik ve güzellik'' bunları hiçbir Fransız''ın tasavvur etmesi bile mümkün değil."

İnce ince yağan sonbahar yağmuru altında Arnavut kaldırımlarıyla döşenmiş güzelim sokaklara düşen kırmızı-sarı yaprakların hışırtısı arasında akşama kadar eski Filibe''yi geziyorum. Her köşeyi dönüşümde yeni ve beklenmedik bir heyecanın kapısı aralanıyor.

Bir gün evvel Cuma Camii''nin, bu Balkanlar''ın en büyük camilerinden birinin duvarında gördüğüm çatlak terkedilmişliğin, sahipsizliğin verdiği hüznün yerini başka duygulara terketmiş gibiydi. Sultan Murat zamanından kalma bu cami bir zamanlar şehirde bulunan 53 camiden ayakta kalabilen sadece iki camiden biri olarak geçmişten bir izdi... Yol kenarında lokantaya çevrilen bir başka zarif caminin karşısında çaresizliğin verdiği acıyı içime gömdüm.

Camide hutbeyi dinlerken birkaç safı zor bulan cemaat aynı zamanda Müslüman nüfusun şehri nasıl "terketmiş" olduğunu gösteriyordu. Küçük topluluklara özgü küçük sorunlar hutbeye bile yansıdı.

Camiyi incelerken takım elbiseli cami görevlisiyle konuşuyorum. Çok düzgün, aksansız Türkçesi dikkatimi çekiyor. Türk olduğunu söylüyor. Şehirde artık çok az Türk kaldığı için bu karşılaşma hoşuma gidiyor.

Filibe''nin etrafında birkaç mahallede Çingeneler yerleşmiş. Çingeneler kendilerini Müslüman ve Türk olarak tanımlıyorlar. Şehirdeki tüm dinî yapı ve vakıf eserler neredeyse tamamen Çingeneler''e teslim.

Öğle vakti uğradığımız Çingene mahallesinde bir evin önünde kadınlar yağda kızarttıkları kendilerine özgü yağlamayı dağıtıyorlar. Ne yaptıklarını sorduğumuzda, "Allahlık dağıtıyoruz" cevabını alıyoruz. Cenazesi olan ev ölünün arkasından 3, 7, 32 ve 40. günleri bir anma yapıyorlar. Bu bizim rastladığımız 3. günü için dağıtılan "Allahlık" imiş.

Bu arada camide karşılaştığımız görevli evinden çıkıp bize geliyor. Tanışmış olduğumuzu hatırlatarak bir yardıma ihtiyacımızın olup olmadığını soruyor ve biz Çingene mahallesinde bir yabancıya yardımcı olmanın ne anlama geldiğini anlıyoruz. Adeta tüm kapılar açılıyor. Ve bir de Türk olduğunu söyleyen herkesin Türk olup olmadığını anlamış oluyoruz. Ama Türkçe''yi çok güzel konuştuklarını itiraf etmeliyim.

Akşam saat altıda sünnet düğününe davet ediliyoruz. Sünneti yapacak olan ise mahallenin berberi. Sünneti nasıl öğrendiğini, eski dönemde sünnet yapmak için ne tür zorluklarla karşılaştığını, hatta bu sebepten dolayı hapis yattığını anlatıyor.

Akşam altıda söz verdiğimiz üzere geri geliyoruz. Tam Çingene mahallesine özgü şenlik... sokakta çocuklar oynuyor, dans ediyor...

Sünnet yapılmadan önce çocuğun yakınları saf tutarak tekbir ve salavat getiriyorlar yüksek sesle. Berber Rafet gerçekten bu işi bildiğini gösterircesine tüm maharetini sergiliyor. Sünnet gerçekleştiği anda evin dışında toplanan mahallenin çocuklarının ve kadınlarının çıkardığı müthiş bir çığlık ve alkış sesi yükseliyor.

Filibe merkezinde Türk ve Müslüman nüfus neredeyse kalmamış gibi. Ama Müslümanlık da Türklük de Çingeneler''e emanet. Emir Kustrica''nın "Çingeneler Zamanı"ndan farklı bir çingeneler zamanı yaşanıyor burada.