HUNTİNGTON yanıldı mı?

Bu hafta sizlerle coğrafi anlamda bir geziye çıkmıyorum. Fakat, tarihte küçük bir yolculuk yapmaya çağırıyorum.

Tanzimat Fermanı olarak bilinen Gülhane Hatt-ı Humayunu''nun okunduğu 3 Kasım 1839''da Osmanlı tarihinin en radikal dönüşümlerinden birine geçilmiş oldu. Mustafa Reşid Paşa''nın hazırladığı Islahat Projesi''nin ilan edildiği fermanın giriş kısmı ilginçtir. Batılılaşma/modernleşme tarihimizin en önemli adımının atıldığı Tanzimat Fermanı''nın ilan gerekçesi şu şekilde açıklanır:

"... Birbirlerini izleyen karışıklıklar ve çeşitli nedenlerle şanlı şeriata ve yüce yasalara uyulmadığından evvelki kuvvet ve refah, zayıflık ve fakirliğe dönüştü. Oysa, şeriat yasaları ile yönetilmeyen bir ülkenin varlığını sürdürebilmesinin imkansızlığı açık seçik ortadadır."

Osmanlı Devleti''nin İngiltere, Fransa, Rusya''nın taraf olduğu 19. yüzyılda galip devlet statüsünde imzaladığı son anlaşma olan Paris Anlaşması''nın en önemli maddesi belki de şu tek cümle idi: Osmanlı Devleti Avrupa''nın bir parçası olarak tanınacaktır.

12 Aralık 1999/Helsinki, Paris Anlaşması''ndan tam 143 yıl sonra Türkiye''nin Avrupa''nın bir parçası olma adaylığı tescil edilmiş oldu. Tanzimat Fermanı dahil Türkiye''nin geleceğini belirleyen tüm önemli kararlar kapalı kapılar ardında, hatta Bakanlar Kurulu''nun bile sonradan haberi olacak şekilde aceleye getirilerek gerçekleştirilmiştir. Onun için alınan kararlar kavanozun dışını yalamaktan ileriye geçmemiş, pekçok konuda adaylık statüsünde kalmak bu ülkenin kaderi haline gelmiştir.

Soğuk Savaş sonrası dönemin ünlü teorisyenlerinden Huntington, Türkiye''nin bir medeniyet krizi yaşadığının altını çizerek bu bağlamda Rusya ve Meksika ile karşılaştırır. Türkiye''nin, tarihinin en bölünmüş döneminde bulunduğunu iddia eder. Bölünmüşlüğü de, ülkeyi oluşturan unsurlar arasında vasat düzeyde bir kültürel birlik var görünmekle birlikte medeniyet aidiyeti ve kimliği bakımından yaşanmakta olan derin krize bağlar, Türk elitinin ve toplumunun bazı kesimlerinin Batı doğrultusunda bir medeniyet dönüşümü istediğini fakat Batı''nın hakim unsurları tarafından reddedildiklerini belirtir. Türkiye''de yaşanan bu çelişkiyi bölünmüşlük tipolojisine en iyi örnek olarak gösterir. Huntington''nun teorisi bir gün önce çürütülmüş (?) gibi görünse de Avrupa kapısında 160 yıldır aday durumunda bekle(til)menin temelinde yaşamakta olduğumuz bu kimlik krizinin yattığı apaçık. Tarihle kimlik arasında doğrudan bir bağlantı vardır. Ünlü tarihçi Braudel, kimlik sorununu, geçmişle bugün arasında uyum sağlama, olarak ortaya koyuyor. Tanzimat''ta yaşanan derin çelişkileri görmeden Avrupa Birliği''ne adaylık statüsüne geçmenin ne anlama geldiğini kavramak mümkün olmadığı gibi, medyatik etkinin oluşturduğu toz pembe tablo derin kimlik krizini çözmeye yetmeyecektir.

Tanzimat Fermanı''nın ilanını meşrulaştırmak için ortaya atılan gerekçeler o zamandan itibaren ortaya çıkmaya başlayan, Türk eliti ile taban çelişkiyi kapamaya yönelik bir meşrulaştırma gayreti idi.

Türk elitinin; kendi toplumuna yabancılaşmışlığını, çarpık idari ve sosyal düzenini sorgulamadan, sürüklercesine toplumu eklemeye çalıştığı yeni maceralar kimlik krizini derinleştirmekten öteye gidemeyecek. Huntington, Türkiye''yi tarihin en bölünmüş ülkesi olarak gösterirken, sahip olduğu medeniyet birikimine rağmen başka medeniyetlerin kuyruğuna sokmaya çalışan Türk elitinin şaşkınlığının da farkında mıydı acaba?

Başbakan''ın Helsinki''de Avrupa Birliği temsilcileriyle yediği öğle yemeğinden itibaren her şeyin eskisinden daha iyi olacağına iman edenlere karşı, Türkiye''yi jakobenizm kıskacında tutanlar safında görünmek gibi bir yanlış anlaşılmaya düşmek istemem.

Sadece, 160 yıldır kavanozun camını yalayarak aldatılan bir toplumun kendi akide şekerlerini istemek gibi bir hakkının olduğunu belirtmekle yetinelim..

Ve Avrupa Birliği''ne (hâlâ) adayız.