İstanbul"a nasıl bakmalı?

İstanbul''un Avrupa Kültür Başkenti seçilmesi için aday gösterilmiş olması üzerine İstanbul''un kimliği üzerine yazdığım yazı bazı tartışmalara neden oldu. Bunlardan Korhan Gümüş, gazetemizin düşünce günlüğü sayfasında yayınladığı bir yazıyla bu tartışmayı sürdürdü. Geç de olsa, güncelliğini yitirmeyen bu konunun daha derinlikli olarak tartışılması gerektiğini düşünüyorum. Bu çerçevede tartışılması gereken husus, Avrupa Birliği''nin İstanbul''u hangi kültürün temsilcisi olarak kültür başkenti seçmeye karar verdiği ile alakalıdır. Yani Avrupa Birliği, farklı kültürel kodlara sahip, kültürel zenginliğin temsilcisi bir şehir olarak İstanbul''u mu kültür başkenti seçmektedir? Yoksa Avrupa kültürüyle ilişkisi oranında bir değer yüklenen İstanbul mu seçilmektedir? Türkiye için İstanbul''un anlamı nedir? Bizler hangi kültürün, hangi birikimin temsilcisi olarak İstanbul''u Avrupa kültür başkenti olmasını istemekteyiz?

Dikkat edilecek olursa soruların temel ekseni kültür kavramı etrafında dönüp dolaşmaktadır. Buradan yola çıkarak yüzleşmek zorunda olduğumuz temel sorunsalın kültür birikimi ve medeniyet ekseni açısından İstanbul''a nasıl bir anlam yüklemekte olduğumuzdur.

Şehir ve kültür ilişkisine nasıl anlam yüklersek yükleyelim her şeyden önce şehrin yaşayan bir organizma olduğu gerçeğinin altını çizmek durumundayız. Kültürel değeri olan müze ile kültürel anlam sahibi şehir arasındaki temel fark şehrin bu yaşayan dinamizminde aranmalıdır. Donmuş, tarihsel değerleri de bünyesinde barındıran İstanbul''un kültür ve medeniyet merkezi olarak anlamı tarihi derinlikten beslenerek bugüne getirdiği birikimdir. Türkiye''de çoğu kez birbirine karıştırılan husus da tam bu noktada ortaya çıkıyor. Bir Osmanlı şehri olarak yeni bir medeniyetin merkezi haline getirdiğimiz İstanbul''la çökmüş Doğu Roma''nın arkaik kalıntılarının kültürel değer olarak aynı kategorik olarak birbirine karıştırılması, bir algı sorunuyla karşı karşıyayız. Bu algı sorunu bizim kendimizi bu şehirle nasıl ilişkilendirdiğimiz, daha açık ifade ile bu şehir üzerinden kendimizi nasıl tanımlamakta olduğumuzla doğrudan ilgisi vardır.

Fatih''in İstanbul''u fethetmesiyle başlayan dönemle birlikte Türkler bu şehri yeni ve farklı bir medeniyetin merkezi haline getirdiler. Bu noktada bir medeniyet çözümlemesi yapacak olursak şehir ve medeniyet ilişkisi bakımından İstanbul''un kurucu bir rol oynadığını söyleyebiliriz. Yeni bir imparatorluk başkenti olarak İstanbul; pagan Roma''dan Hristiyan Doğu Roma''ya dönüşen Konstantinopolis yerine bir İslam şehri olarak medeniyet kurucu bir aktör haline gelecektir...

Bu anlamda İstanbul tarihin bir nesnesi olmaktan çok öznesi olmuş ender şehirlerden biridir. Bugün İstanbul''a anlam veren kültürel zenginliğini bu medeniyet eksenli kurucu misyonunda aramak zorundayız. Bir Osmanlı/İslam şehri olarak İstanbul''un doğu-batı karşılaşmasındaki oynadığı rol tam da bu noktada yani Osmanlı medeniyetinin bir tezahürü, bir İslam şehri olmasında yatmaktadır. Döneminin Avrupa başkentleriyle karşılaştırdığımızda ötekini dışlayan tek kültürlü yapısı yerine çok kültürlü, çok etnisiteli yapısını bu Osmanlı değerler sistemine borçludur. Eğer İstanbul bir Osmanlı şehri olarak kurucu rol oynamasa, tarihe aktör olarak müdahil olmasaydı Bizans ve onun devamı pek çok unsur varlığını koruyamayacak, şehir kültürel zenginliğe sahip olamayacaktı.

Bu nokta önemli; çünkü İstanbul''un çoğulcul kültürel özelliğini öne çıkarmak adına İslam medeniyetiyle şekillenen kimliğini yadsıma, hatta daha çok Bizans kimliğini öne çıkarma eğilimlerinin en büyük yanılgısı da burada yatmaktadır. İstanbul asıl kültürel çoğulculuğunu kurucu aktör olarak yer aldığı Osmanlı medeniyetinde şekillenen şehir özelliği sayesinde sahip olmuştur. Ayrıntı gibi duran bu özellik atlanarak yaşayan İstanbul''un kimliğini oluşturan kültürel temelleri anlaşılamaz. İstanbul''un kimliği konusunda bugün yapılan tartışmalar Türkiye''deki aydınların kafa karışıklığı ve kimlik bunalımıyla doğrudan ilgilidir.

Avrupa Birliği''nin İstanbul''u hangi anlamda kültür başkenti yapmak istediği hususu bizzat Avrupa Birliği''nin farklılıklar karşısındaki tutumunu gösteren önemli bir gösterge sayılmalıdır. Büyük ölçüde Ötekileştirdiği Osmanlı üzerinden kendi kimliğini inşa eden Avrupa''nın, Avrupa Birliği sürecinde bir İslam şehri olarak İstanbul''un temsil ettiği medeniyet ekseni ile kuracağı ilişki, onu nasıl tanımlayacağı sorusu geleceği açısından da önemli bir sınavdır.

Özür dilemeci bir tavırla Osmanlı ve Türk İstanbul''u yok sayarak, daha çok donmuş Bizans mirasının öne çıkarılması girişimleri bu şehir üzerindeki siyasal, kültürel, tarihsel aidiyetimizi tartışmaya açmak, anlamına gelebilir.