Yeni paradigma arayışları

Seçim atmosferi içinde her şeyin tozduman olduğu bir sırada tarih, kültür gibi temel sorunlardan, bunlara ilişkin tartışmalardan bahsetmenin hiç de ilgi çekici olmayacağını biliyorum. Ancak seçimleri de, siyasi iktidarları da sonuçta belirleyecek olan şey tarihsel çizgiyle kurduğumuz sağlıklı ilişkidir. IRCICA''nın Osmanlı''nın kuruluşunun 700. yılı kutlamaları çerçevesinde düzenlediği uluslararası konferans bu bakımdan dikkat çekici. "Osmanlı Dünyasında Eğitim ve Öğretim" ana başlığını taşıyan toplantıya tebliğci olarak katılımların listesi hayli kabarıktı. Aynı anda dört, bazan beş oturum halinde yapılan toplantılar üç gün sürdü. Daha önce açıklanan programda her ne kadar son anda bazı değişiklikler olsa da genelde program başarılı biçimde gerçekleştirildi. Açılışa Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel''in katılması en azından sembolik olarak önemli idi.

Konferansta sunulan tebliğlerin ve katılımcıların düzeyi gibi çok daha farklı ortamlarda tartışılması gereken bir konuya burada girmek yerine, konferansta gözlemlediğim bir noktaya dikkati çekmek istiyorum. Gerek yerli gerekse yabancı tebliğcilerin büyük kısmının genç bilim adamlarından oluşması dikkat çekici. Özellikle Batı''da Osmanlı tarih çalışmalarının önemli ölçüde hız kazandığı biliniyor artık. Çok spesifik konular bile Batı''nın analitik düşünce tarzı içinde ele alınmaya çalışılıyor.

Bu çalışmaların artık yirmi-otuz yıl kadar öncesinde Batılı tarihçilerde görülen önkabûlleri nisbeten aşmış olması sevindirici. Daha soğuk- kanlı, belki tarafsız denilebilecek çalışmalar ortaya çıkıyor eskiye göre.

Son günkü oturumda yaşanan bir tartışma Türkiye''de de bu anlamda ciddi bir kırılmanın yaşanmakta olduğunu göstermektedir. Osmanlı medreseleri ile ilgili bir oturumda genç bilim adamlarının Osmanlı''ya yaklaşımları, Türk üniversitelerindeki genel tarih yaklaşımının çok aşılmış olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Eski nesil tarihçiler, tarihi kendi şartları içinde ele almaktan çok ideolojik yaklaşımlarla küçümser hatta karalarken genç bilim adamları bir tarihçide olması gereken olayı anlamaya ve anlamlandırmaya çalıştıklarının ipuçlarını veriyorlardı. Bu açık tavır farkı, yapılan tartışmalarda daha da ortaya çıktı ve Türk tarih görüşüne damgasını vuran resmi bilim adamlarının nerede durdukları birkez daha ortaya çıktı.

Aslında tartışmanın temelinde tarihe, Osmanlı''ya yaklaşırken resmi tarih eğitiminin aşılıp yeni pardigmanın geliştirilmesi ihtiyacı yatmaktadır. Tarihi idealize etmekten ya da tümüyle mahkum etmekten çok, anlayarak anlamlandırmak gerekmektedir. Bu yaklaşıma da en çok Osmanlı tarihinin ihtiyacı var. Bu anlamda, özellikle Amerika''da bazı yerli ve yabancı tarihçilerin yaptıkları çalışmalar henüz tam sonuçlarıyla ortaya çıkmasa da en azından arayış olarak anlamlıdır. Geçenlerde Cemal Kafadar''ın bir televizyon kanalında söyledikleri tam da bu durumla örtüşüyor, Bize öğretilen Osmanlı''nın kuruluş, yükseliş, duraklama ve düşüş şablonu geçersizdir. Bu tarih yaklaşımının gerileme olarak tanımlandırdığı çoğu olaylar aslında Osmanlı sisteminin kendini yenilemesinden ibarettir. Buna paralel bir yaklaşıma Engin Akarlı''yla yıllar önce yaptığımız bir sohbette de karşılaşmıştım. Akarlı, Kavalılı olayını bile bu anlamda, Osmanlı''nın sistem içinde kendini yenileme çabası olarak ele alıyor. Tabiî bu çalışmaların özellikle Amerika''daki üniversitelerde toplanan tarihçiler tarafından yapıldığını belirtmekte yarar var.

Üç günlük konferans sırasında, çoğu kez açık biçimde ifade edilmese bile, en azından genç tarihçilerin daha dünyaya açık, ideolojik şartlanmalardan daha çok kendini korumuş olmaları dikkati çekiyor. Bu kültürel ortam Osmanlı tarihçiliğine kendiliğinden yeni yaklaşımlara kapı aralaması mümkündür. Tarihle sağlıklı ilişki kurmak sadece resmî törenler düzenlemekle olmuyor çünkü.