Arapların "yeni dünya" teklifi

Eski ABD Dışişleri Bakanları''ndan Madeleine Albirght''ın “virüs” benzetmesi yaptığı “demokrasi”, “değişim” ve “özgürlük” rüzgarları Libya''da, Bahreyn''de, Yemen''de, Ürdün''de, Suriye''de hız kesmeden esmeye devam ediyor. Neredeyse yüzyıllık bir birikimin sonucu olan bu rüzgarların dinmesi öyle kısa sürede ve kolay olmayacak.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi''nin 1973 sayılı kararı gereği uluslararası bir müdahale ile karşı karşıya bulunan Libya şimdilik listenin başını çekiyor. İran Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi''nin (BMGK) 1970 sayılı kararına müteakip alınan ve “uçuşa yasak bölgenin” yanı sıra sivilleri korumak için “her türlü tedbiri” öngören 1973 sayılı kararı, tüm kapsamıyla artık NATO''ya devredilmiş durumda.

27 Mart Pazar günü öğleden sonra Brüksel''de alınan kararla ilgili perde arkası bilgileri aktaran ABD''li üst düzey bir yetkili şunları söylüyordu: “Bugün Brüksel''de, BMGK''nın 1973 sayılı kararı bütünüyle NATO komutasına geçmiştir. Bu andan itibaren, 28 müttefik ülke sadece uçuşa yasak bölge ve silah ambargosunu denetleme değil, sivillerin korunması konusu da dahil NATO''nun komutası ve kontrolünde, siyasi rehberliğinde olmasında karar almıştır.”

NATO Genel Sekreteri Anders Fogh Rasmussen''in karar sonrası açıklamasındaki bir cümlesi her şeyi özetliyordu aslında: “Ne fazlası ne eksiği…”

Ortadoğu ve Kuzey Afrika''da bugün yaşananlar yakın dönemde Berlin Duvarı''nın (9 Kasım 1989) yıkılmasını anımsatsa da sadece iki ay içinde yaşananlar bile, Arap Uyanışı''nın sonuçları bakımından çok daha etkili ve geniş olacağını göstermeye yetiyor. Sokağa dökülen halk iki ay gibi kısa bir zamanda Zeynel Abidin Bin Ali, Mısır lideri Hüsnü Mübarek''i onlarca yıl süren tahtlarından indirdi. Libya lideri Muammer Kaddafi''nin 40 yılı aşkındır devam eden saltanatı sallantıda. Halkını kıyımdan geçirmekle tehdit eden ve uluslararası meşruiyetini yitiren Kaddafi''nin saltanatını sürdürmesi artık mümkün olamaz. Bugün olmazsa yarın, canlı ya da cansız Kaddafi tahtını terk edecek.

Amerika ve uluslararası koalisyonun Kaddafi sonrası Libya için ne öngördükleri ise tam bir muamma. Daha doğrusu bir şey öngörüp görmedikleri belirsiz!

Ne Washington''dan yapılan açıklamalar ne de 1973 sayılı karar Kaddafi''yi doğrudan hedef almıyor. Karar, uçuş yasağı, silah ambargosunu denetleme ve sivilleri korumaya yönelik. Rejim değişikliği net bir açıklama yok. Ancak Libya''da artık Kaddafi''ye olmayacağı yönünde en azından görüş birliği var: Kaddafi''nin başında olduğu Libya kaosa sürüklenir. İç savaş, hatta ülkenin bölünmesi bile söz konusu olabilir.

Misyonun NATO''ya devredilmesiyle sorun çözülmüş olmuyor. Salı günü bir araya gelecek olan müttefikler, Libya''nın geleceğine yönelik perspektif ortaya koyabilecekler mi, şüpheli?

Washington''dan bakıldığında okyanusun ötesine düşen, bir zamanlar bölgenin payitahtı olan Türkiye, yakın komşularına ve çevresine bir yandan “ilham kaynağı” olurken, diğer yandan esen rüzgarların getireceği sonuçlardan birinci derecede etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Mısır''daki tutarlı politik duruşundan dolayı yıldızı parlayan, övgüler alan Erdoğan yönetimi Libya olayındaki tutumundan dolayı eleştirilere maruz kalıyor.

Eleştirilerin ne derece haklı ne derece haksız olduğuna dair birkaç söz etmeden önce okyanusun bu tarafında, uluslararası koalisyonun lideri olarak Libya''ya müdahale eden Washington''ın duruşunu hatırlatmakta fayda var.

Daha önceki yazıda da dile getirdiğimiz gibi Obama yönetimi, ilk başlarda değil müdahele Libya''da uçuşa yasak bölge ilan edilmesine bile soğuk bakıyordu. Kaddafi''nin Bingazi''ye girerek ve “ev ev dolaşarak” halkı katliama uğratmakla tehdit etmesi, Arap Ligi''nin uçuşa yasak bölge çağrısı yapması, ve de en önemlisi Libya''nın yöneldiği istikametin bölgede başta Mısır olmak üzere ABD''nin müttefiklerini tehlikeye atması ve çıkarlarını zedeleyecek olması Washington yönetimini, BMGK''da çıkan 1973 sayılı kararın liderliğini yapmaya sürükledi.

Bahreyn ve Yemen''de dengeyi sağlayarak Suudi Arabistan''ı koruma şemsiyesi sağlamaya çalışan Washington yönetiminin Kaddafi''nin katliam yapmasına ses çıkarmamasının aleyhine sonuçları olacaktı. Birincisi, “değişim korkulması gereken bir şey değil” diyerek, bölgedeki müttefiklerini reformlar yapmaya ve düzeni korumaya çalışan Obama, katliama sessiz kalarak hem diktatörlüklere cesaret vermiş hem de değişimin önünü tıkamış olacaktı. İkincisi; böyle bir durumda hem içerde hem de dışarıda “neden bir şey yapmadın” eleştirisine en ağır şekilde uğrayan lider (-ki, 2012 seçimleri için çalışmaların şimdiden başladığını not düşelim) olacaktı. Ve belki de en önemlisi, yeni Ortadoğu ve Kuzey Afrika Düzeni''nde “ben bir iddiam yok, ben yokum” demiş olacaktı ki, Amerika böyle bir şey der mi onu size bırakıyorum.

Obama''nın ABD''nin uluslararası koalisyondaki rolünün sınırlı olacağını, Libya''ya Amerikan askeri çıkarmasının asla söz konusu olmayacağını (aksi durum 1973 sayılı BMGK kararına ters düşer zaten) söylemesine rağmen, “Amerika Libya''ya müdahalenin parçası olmalı mıydı?” sorusunu soranların sayısı azımsanacak gibi değil. Latin Amerika gezisinden döndükten sonra Kongre üyelerine açıklama yapmasına rağmen Obama hem partisi hem de Cumhuriyetçiler''in eleştirilerinden kurtulmuş değil.

Washington''daki köklü düşünce kuruluşlarından olan CFR Başkanı Richard Haass, müdahalenin bir nevi “savaşın tercih” edildiği yaklaşımıyla kararı eleştirenlerin başını çekiyor. “Gerekli Savaş, Keyfi Savaş: İki Irak Savaşı''nın Hikayesi (War of Necessity, War of Choice) kitabının yazarı olan Haass''a göre, Libya müdahalesi, kiminle savaşıldığı, kimin desteklendiği ve sonucu bilinmeyen keyfi bir savaş tercihi.

Amerikan politikasının önemli isimlerinden Zbigniew Brzezinski ve Madeleine Albright ise NPR''da Diane Rehm''in sorularını cevaplandırırken müdahalede geç bile kalındığını ama bunun ABD''nin kusuru değil, uluslararası koalisyonun geç oluştuğunu belirterek “daha önce olsaydı daha iyi olurdu” diyorlardı.

Sadece Obama yönetimi adına değil diğer ülke yönetimleri için de geçerli olduğuna inandığım en tatmin edici yaklaşımı ben Savunma Bakanı Robert Gates''in Bakan Clinton ile Pazar günü kanal kanal dolaşarak yaptığı açıklamada buldum. CBS''te Bob Scheiffer''in sorularını cevaplandırırken Gates, şöyle diyordu: “Bu ülkelerin her birisine o kadar çok odaklandık ki, sanırım Ortadoğu''daki bu olağanüstün hikayenin içinde kaybolduk. Bu bölgede, 1950 hatta belki yaklaşık bir asır Osmanlı İmparatorluğu''nun çökmesinden bu yana iki ay içinde en büyük dramatik değişimi gördük. Bölgedeki hemen her ülke şiddetli bir çalkantı içinde. Karanlık bir bölgedeyiz. 1989''da, Doğu Avrupa''daki değişim bile Şubat''tan Kasım-Aralık aylarına uzanan bir süreçte oluştu. Geçen iki ay içinde olanlara bakarsanız, açıkçası buna nasıl tepki verecekleri, nasıl mücadele edecekleri Yönetim (Washington) ve diğer dünya yönetimleri için de büyük bir sorun.”

Dünyayı yeni bir düzene zorlayan Arap Uyanışı''nda bölgede bir şekilde var olan ülkelerin yönetimlerinin “politik duruş” sergilemesi hangi açıdan bakılırsa bakılsın kolay değil. Yeni düzen teklifi Bakan Clinton''ı, “İran''a dost İsrail''e düşman” Suriye lideri Beşar Esad''ı dolaylı da olsa savunmak zorunda bırakabiliyor. Aynı programda Scheiffer''in Suriye''deki olaylara gönderme yaparak, “Amerika''nın Libya''da olduğu gibi Suriye''deki çatışmalara dahil olması beklenebilir mi?” sorusuna, Suriye''de Libya''dakine benzer bir durumun olmadığını ve Libya müdahelesine zemin oluşturan unsurların hiçbirisinin olmadığını belirten Clinton bakın soruya ne cevap verdi: “Hayır. Bu durumların her birisi kendisine özgü. Suriye''deki şiddetten üzüntü duyuyoruz. Arap Uyanışı''nda diğer bazıları gibi biz de bu yönetimlere toplumlarının ihtiyaçlarına cevap vermeleri, çatışmaya girmemeleri, barışçıl gösterilere izin vermeleri, ekonomik ve politik reformları yapmaları çağrısında bulunduk. …

Şimdi Suriye''de farklı bir lider var. Yakın zamanda Suriye''ye Kongre''nin her iki partisinden (Demokratlar ve Cumhuriyetçiler) çok sayıda giden üye onun (Beşar Esad) reformcu olduğuna inanıyor. Geçtiğimiz birkaç hafta içinde olanlar derin kaygı veriyor. Fakat, ayrım gözetmeksizin uçaklara kendi şehirlerini bombardımana tutulması çağrısı yapılması tamamıyla farklı bir durum. Bu açıkçası, hiçbirimizin görmek istemediği güç kullanımında sınırların aşılmasıdır.”

Yazının başında işaret ettiğimiz Türkiye''nin tutumuna dönecek olursak, sanırım Gates ve Clinton''ın açıklamalarıyla Obama''nın şu ana kadar sergilediği politik duruş kadar, komşularında ve yakın çevresinde olup bitenlere karşı hem o ülkelerin çıkarlarını hem de kendi ülkesinin çıkarını önceleyen bir politik duruş sergilemesi bakımından çok daha tutarlı ve ilkesel.

Libya konusunda eleştirilere maruz kalsalar da hatayı Obama ve Erdoğan değil, ister ülkesi ister kendisi adına olsun ihtiras peşinde koşan Fransa Cumhurbaşkanı Sarkozy oldu.

Hadi Türkiye''yi ve diğer ülkeleri bir kenara koyalım: Sarkozy''nin keyfi yerine gelecek diye Washington bölgedeki çıkarlarını tehlikeye atar mıydı?

Libya misyonu NATO''ya geçerken yönetimler nerede nasıl tepki göstereceklerini şaşırmış durumda. İran''a dost İsrail''e düşman Suriye''de olup bitenler karşısında Bakan Clinton, Esad için “reformcu” diyerek savunmak zorunda kalıyorsa, gerçekten büyük bir değişim ile karşı karşıyayız demektir.