Başörtüsünü nasıl bağlayalım?

Başörtüsü tartışmasının öğretici tarafına geçen yazımızda dikkat çekmeye çalışmıştım. Bu konuyu biraz daha irdelemekte yarar olduğuna inanıyorum.

Dikkat ederseniz başörtüsü veya belli kesimlerin üzerinde ısrarla ve inatla durdukları gibi türban tartışması sadece kendi bağlamı ve özü üzerinde yapılmıyor, konu laiklikle, cumhuriyetle, devrimlerle, çağdaşlıkla, modernleşmeyle, din anlayışı ve benzeri gibi farklı konular ve kavramlar temelinde yapılıyor.

Mesela başörtüsü konusu insan öznesinin istediği gibi giyinme, istediği türde örtünme hakkı ve özgürlüğü temelinde yapılsa konunun taraflarının anlaşmaları, bir uzlaşı noktasında buluşmaları ve sorunla ilgili ortak bir çözüm üretmeleri daha kolay olacaktır. Özde insanlar sosyal varlıklardır ve içinde yaşadıkları çevrenin ve kendisinin tercihleri giyinmesinde etkili olmaktadır. Tarihsel bakımdan konuya bakıldığında giyinmenin önemli bir kültürel gösterge olduğu, kişinin kültür değerleri, inançları, sosyal konumu, yaşadığı yer ve benzeri faktörlerin giyinmeyi belirleyen unsurlar olduğu gözleniyor.

Yine başörtüsü sorununun, yıllardır olduğu gibi temel insan haklarından kabul edilen eğitim hakkının engellenmesine yol açması nedeniyle bu konu eğitim hakkı temelinde ele alınıyor olsa çözümü belki de daha kolay olacaktır. Temel insan hakları sözleşmelerinde ve anayasamızda belirtildiği gibi eğitim hakkından hiç kimsenin mahrum edilmemesi ana ilke olduğuna göre ve başörtüsü takan gençlerin eğitim hakkı açıkça engellendiğine göre bunun sorun olmaktan çıkarılması konusunda bir kuşkunun bulunmaması gerekir.

Diğer yandan siyasi iktidarın toplum üzerindeki düzenleme ve toplumsal ilişkileri belirleme yetkisi bağlamında konu ele alınıyor olsa iktidarın yetkisi ve sınırı çerçevesinde konu ele alınıp tartışılabilir ve sonuca gitmek daha kolay olur. Modern bir devletin vatandaşların nasıl giyineceklerini, neyi giyinip neyi giyinemeyeceklerini düzenleme yetkisi hiçbir biçimde savunulamaz. Ortaçağ devletlerinde farklı dinsel kimlikteki toplum kesimlerinin belirlenebilmesi için belli din mensuplarının giyimlerine ilişkin düzenlemeler vardı. Bunun kendi mantığı içinde belli anlamı vardır. Ancak modern devletler ilkesel olarak vatandaşların eşitliği ve özgürlüğü temelinde kurulmuş yapılardır. Vatandaşlık paydasında bütün toplum kesimleri eşittir ve kendi kültürel ve yerel farklılıklar bir üstünlük unsuru olarak kabul edilmemektedir. Dolayısıyla örtünen vatandaşla örtünmeyen, sakallı olanla sakalı traşlı olan arasında bir farklılık söz konusu olamaz. Vatandaş olmaları onları eşitleyen ve eşit haklardan yararlanmalarını sağlayan bir unsurdur. Mesela en basit ifadesiyle vergisini verirken kimsenin sakalına, başörtüsüne, başının açık oluşuna bakılmamaktadır. Yine askere alınırken veya otoyoldan geçerken herkes eşittir. Modern devlet vatandaşların kültürel, dini ve etnik farklılıkları temelinde kamu hizmeti üretemez; herkese eşit mesafede durur.

Peki başörtüsü sorununun içinden çıkılamaz hale gelmesinde etkili olan nedir? Sanıyorum bu sorunun cevabı bu konunun mevcut anayasamızın değiştirilmesi teklif edilemeyen "laiklik" ilkesiyle ilişkilendirilmesidir. Türkiye''de tartışılmasının son derece zor ve bu konudaki sorunlara çözüm üretilmesinin nerede ise imkansız olduğu temel problem alanlarının başında "laiklik" gelmektedir. Burada "laiklik" üzerine bir tartışma yapacak değilim.

Türk laikliğinin nasıl kaygan bir zemin üzerinde seyrettiğini görmek zor değil. Başörtüsü tartışması dahi, laiklik konusunun nasıl bir muamma olduğunu, farklı toplum kesimlerinin bu konuda nasıl farklı şeyler düşündüğünü, dünyadaki uygulamasından nasıl saptığını, toplumsal beklenti ve taleplerle nasıl çelişir hale geldiğini, zaman içinde bir türlü kendi anlam çerçevesini yenileyemediğini göstermesi bakımından öğretici olmuştur, olmaktadır. Mesela laikliğin bir devlet örgütlenme ve yönetme ilkesi olduğu konusunda toplum kesimlerinin ortak kanaate sahip olmadığını görmekteyiz. Laiklik ilkesi devletin örgütlenmesi ve yönetilmesiyle ilgili bir ilke olarak anlaşılmadığında konu farklı kesimlere çekilmekte ve kişilerin kendi toplum projelerini gerçekleştirebilmelerine katkı sağlayan ve her yöne çekilebilen bir kavram haline gelmektedir.

Anayasada tanımını bulan "laik devlet"in bir örgütlenme şekline ve devlet yapısına ilişkin bir özelliğe işaret ettiği açıktır. "Laik devlet"in ne anlama geldiği, nasıl bir örgütlenmeyi ifade ettiği, neyi yapıp neyi yapamayacağı teoride ve pratikteki uygulamalarla bilinmektedir. Aslında sorun Türkiye''de laiklik konusunda üzerinde uzlaşılan bir anlam çerçevesinin bulunamamış olmasından kaynaklanmaktadır. Hatırlayın bir ara laikliğin tanımlanması konusunda görüşler ileri sürülmüştü ve bu anlamsız bir şekilde mahkum edilmişti. Ne yasalarda ne de temel hukuk metinlerinde laikliğin anlam çerçevesi belirlenmiş olmadığından herkes kendi siyasi tercihleri ve düşüncelerine göre bir laiklik tanımı yapmakta ve muhatapların tercihlerini mahkum etmek için adeta dokunulmaz bir laiklik zırhına sığınmaktadır. Bir kez daha açıkça görülmektedir ki laikliğin tanımlanması ve anlam çerçevesinin belirlenmesi gerekmektedir. Böyle bir tanım yapılmadıkça başörtüsünün nasıl bağlanacağının yasalarla belirlenmeye çalışılması "trajikomik" bir durum olsa da Türk siyaseti bundan fazla bir rahatsızlık duymaz.