Gâib"den gelen bir mektûb

Bana öyle geliyor ki "Ne varsa Şark''ta vardır!" diyenler, yalnız Garb''ı değil, Şark''ı da bilmiyorlar; nitekim "Ne varsa Garb''da vardır" dâvâsını ileri sürenler yalnız Şark''ı değil; Garb''ı da tanımıyorlar. Meselâ Garb felsefesiyle uğraşıyor görünen bir adama deseniz ki: "Yahu! Azıcık da bizim Şark''a ait felsefemizi tedkik etseniz"; emin olunuz şu cevabı alacaksınız:

- Aman canım! Hiç Şark''da mebâhis-i felsefeye''yi hazmedecek adam gelmiş midir?

- Niçin efendim? Kelâm''a, Tasavvuf''a ait bu kadar âsâr var. Onların hakkında ne buyuracaksınız?

- Kelâm dediğiniz teoloji olacak ki baştan başa safsatadır. Tasavvuf''a gelince, bu da sırf panteizm''dir, başka bir şey değildir. Halbuki panteizm bugün butlânı anlaşılmış bir meslek-i felsefîdir.

- Şu meslek-i felsefî hakkında azıcık izahat lütfeder misiniz?

- Hiç efendim, işte ma''lûm olan vahdet-i vücûd!

- Çok şey! Binlerce mütefekkir dimağı ömürlerce işgal eden mesâil-i gâmıza böyle vahdet-i vücûd terkibiyle hülâsa edilince işin içinden çıkılmış mı oluyor? Rica ederim, siz Tasavvuf''a dâir bir eser okudunuz mu?

- Lüzûm görmedim. Çünkü Tasavvuf''un dediğim gibi panteizm olduğunu işitmiş idim.

- Pekâlâ! Tasavvuf''un panteizm''e pek benzediğini, hatta onun aynı olduğunu kabul edelim. Acaba panteizm meslekinin ihtiva ettiği mesâil içinde hiç hakikate yaklaşmış olan yok mudur? Onu tedkik ettiniz mi?

- Hayır efendim onu da tedkike lüzûm görmedim.

- İnsaf ediniz, "Tasavvuf saçmadır, çünkü panteizm''in aynıdır" demek için her ikisini ayrı ayrı tedkik etmiş olmanız lâzım gelmez miydi?

- Hacet mi var? Bu kadar adam tedkik etmiş, benim dediğimi söylüyor.

- Sakın onlar da sizin gibi tedkîk etmiş olmasınlar! Hem siz başkalarının kafasıyla mı düşünüyorsunuz? Ömründe baklava yüzü görmeyen, fakat çeribaşının kızını yerken gören dayısından naklen bu tatlının lezzetine iman eden çingene karısı gibi siz de kendi zâikanızı ta''til edecek de ötekinin berikinin zevkine mi dellâl olacaksınız?"

***

2) İki kişi oturmuş konuşuyorduk; bahis Mesnevî''ye intikal etti. Ben Hz. Mevlânâ''nın en gâmız, en mücerred mesâili mahsusât dairesine indirmekteki kudretine hayran olduğumu; o kitab-ı muazzamın mutlaka baştan başa okunması lâzım geleceğini ileri sürünce, arkadaşım dedi ki:

- Hazreti Mevlânâ Hind felsefesinin nâkilidir.

- Mesnevî''yi okudunuz mu?

- Hayır.

- Hind felsefesi nedir, onu biliyor musunuz?

- Hayır.

- O halde böyle bir iddiaya ne cür''etle kıyam ediyorsunuz?

- Öyle işittim.

Görüyorsunuz bizdeki hâli ya! Koca bir felsefe, koca bir kitap, koca bir kâinat iki sözle dürülüveriyor!

Not: İçinde bu diyalogların yeraldığı mektubu bana gönderen Hamzazâde Necmi Efendi, zarfın üzerine, "bu metnin 90 sene evvel (3 Receb 1329''da) Mehmed Akif merhûm tarafından yazılmış olduğunu" kaydettikten sonra bir de şu notu düşmüş: "Allah var idi, hiçbir şey yok idi, ki hâlen öyledir!"