"Kâşâneler" onların olsun, "virâneler" bize yeter!

İslâm''ı anlama ve yorumlama çabalarının bugünkü seviye düşüklüğünü nazar-ı itibara almadan ve daha da önemlisi Türkiye''de İslâmcılığın karşı karşıya kaldığı çıkmazın nedenlerinin tesbit ve tayinine dâir köklü bir soruşturmanın lüzûmuna kail olmadıkça, pek tabiidir ki "yerli bir İslâmî düşünüş" arayışının anlamını izah edemez, bu arayışı -hem kendimiz, hem de başkaları nezdinde- anlamlı kılamayız. Çünkü böyle bir arayışı anlamlı kılan ve kılacak olan şey, bizâtihi bu arayışa yol açan hâl-i hazır durum ve bu durumun idrakidir.

Geleneksel İslâmî varlık ve bilgi tasavvurunun önce çözülmesi ve kısa bir zaman sonra da parçalanmasıyla birlikte, bidayetinden bu yana dünyayı kendisine mahsûs bir zaviyeden açıklayan müslüman zihni, bu mevzîyi bırakıp kendisine ve dünyaya artık farklı bir zâviyeden bakar olmuş ve en nihayet üç asırlık batılılaşma/modernleşme çabaları neticesinde de bu zihin, müslüman sıfatının kendisine atfedilebilirliğini -kelimenin tam anlamıyla- tartışılır bir hâle getirmiştir. Bu niçin böyle oldu? Niçin müslümanların varlık ve bilgi tasavvurunda bu denli büyük bir değişim husûle geldi? Bu ve benzeri suâllerin cevabını burada vermek imkânı yoksa da şu kadarını söyleyebilirim ki: çağdaş İslâmcı düşünürler, İslâm dünyasında vukû bulan siyasî, askerî, iktisadî ve ictimaî gelişmelerin nedenlerini yorumlamakta büyük hatalar yapmışlar ve inhitat/izmihlal olarak nitelendirdikleri hâl-i hazır duruma çareler ararken -içinde bulundukları aşağılık psikozunun da etkisiyle- Frengistan''da kâşâneler, diyar-ı İslâm''da ise viraneler görmeye başlamışlardı.

"Niçin yenilmiştik ve neden hâlen yenilmeye devam ediyorduk?" Bu suâllerin cevabını arayanlar, -ne gariptir ki biraz da galiplerin yardımıyla- İslâm ilim geleneğinin sıhhatinden ve tabiatıyla zihinlerinde yaşattıkları varlık ve bilgi tasavvurundan şüphelenerek işe başladılar. Tanıştıkları yeni dünyanın kavramlarını zamanla içselleştirdiler ve esas itibariyle farklı olan bir dünyanın tasavvurâtını birkaç ayet ve hadîsle süslemeyi marifet addedip bu çabaları da ihyâ, tecdid, ıslah gibi terimlerle tanımlamaktan kaçınmadılar. Ölen birşeyler vardı ki onların diriltilmesi (ihyâ), eskiyen birşeyler vardı ki onların yenilenmesi (tecdid), bozulan birşeyler vardı ki onların da düzeltilmesi (ıslah) gerekiyordu. Belki niyetleri, ilhamı Kur''an''dan almak ve bunu asrın idrakine sunmaktı. Fakat böyle olmadı. Aksine, ilham asrın idrakinden, bu ilhamın delilleri ise Kur''an''dan alındı. Çağdaş idraki temsil etmeye elverişli pasajlar aranıp bulunarak ne yapacağını şaşırmış haldeki kitleler bu mesajın İslâmîliğine kolayca ikna edildi.

İslâm Düşüncesi çağdaşlaştıkça, veya bir diğer tabirle çağdaşlık İslâmîleştirildikçe, geleneksel varlık ve bilgi tasavvurâtı zihinleri terketmekle kalmıyor, aynı zamanda bu tasavvurâtın mahiyetini anlayıp anlatacak ustalar da yavaş yavaş tarih sahnesinden çekiliyordu. Ulema yerini aydınlara ve gazetecilere bırakmış, kitab''ın yerini gazeteler, dergiler ve gazete diliyle yazılan kitapçıklar almıştı. Eser yazmak ve okumak yerine, propaganda broşürü seviyesindeki kitapçıklarla vakit geçirmek daha etkileyici, daha cazip, daha sonuç alıcı görülür olmuş, efkâr-ı umumiyeyi manipüle etmekle vazifeli aydınların -etkisi birkaç yıl bile sürmeyen- fikirleri ilim hayatımızı kısa zamanda istila etmişti.

Çatışmalar, tartışmalar, karşılıklı eleştiriler yok değildi. Bilakis İslâm dünyası, kendisini şiddetli bir tartışmanın içinde bulmuştu ve bidayette tarafların seviyesi, tartışmaların seviyesini de belirliyordu. Zamanla tartışmacıların seviyesi düşünce, daha doğrusu geleneksel tasavvurât ıslah (!) edilip, siyasî gelişmeler yenilikçi eleştirilerin güç kazanmasına zemin teşkil ettikçe, çağdaş İslâm düşüncesinin mümessillerinin tahminleri tesbite, teklifleri ise tahribe dönüşüverdi. Artık meseleler ulemanın kendi arasında tartıştığı düzeyli meseleler olmaktan çıkmış; aydınlar, siyasetçiler, avukatlar, doktorlar, mühendisler ve hatta sade halktan kimseler de bu tartışmalarda yazar ve konuşur olmuşlardı.

Türkiye''deki İslâmcıların durumunun daha vahim olduğu herhalde izahtan varestedir; zira onlar da bu ülkedeki herkes kadar ve herkes''ten ziyade dilini kaybetmiş, tarihinden kopmuş, toprağına yabancılaşmıştı. Nitekim bugün İslâmcıların, kendi topraklarına bu denli yabancı, kendi tarihlerinden bu kadar kopuk ve kendi dillerine bu kadar uzak mevzîlerde karargâh kurmalarının en önemli sebeplerinden biri de budur!

Bu durum, 60''lı yıllarda başlayıp 80''lerde zirveye çıkan tercüme hareketiyle birlikte daha da içinden çıkılamaz bir hal almıştır. Çünkü İslâmcı çevrelerde Batı dillerini bilenlerin sayısının artması, buna mukabil Millî Din Projesi''nin etkisiyle Arapça, Farsça ve Osmanlıca bilen ve anlayanların sayısında ciddi bir düşüşün vukû bulması, ilmî mirasımızın büyük ölçüde Kahire, Şam, Beyrut ve Tahran''da basılan matbû eserlerden ibaret sanılması, Türkiye ve özellikle İstanbul kütüphanelerindeki yazmaların diliyle ve mantığıyla münasebet kurabilecek ufka sahip ustaların meydandan çekilip, okudukları birkaç tercüme eserle İslâm dünyasının bütün sorunlarını hallettiğini sanan heyecanlı ve fakat bilgisiz nesillerin yetişmesi, hepsinden önemlisi de bu nesillerin İslâm dünyasının meselelerini, bu yüzyılın başında geliştirilmiş olan reçeteler zâviyesinden görmek marazına müptela kılınması gibi sebeplerle İslâmcılığın bu dünyaya ait söyleyecek sözü -maalesef- pek kalmamıştır. Söylenen ve tekrarlanan fikirlere gelince, bunların cazibesinin, İslâmî niteliklerinden değil, bilakis modernliğe katılmayı kolaylaştırıcı ve modernleşmeyi hızlandırıcı vasıflarından kaynaklandığını anlamak için fazladan gayrete lüzûm bulunmamaktadır. Herkes biraz çevresine baksın yeter!