Yerinde bir girişim

Milli Güvenlik Kurulu, içinde sadece bir tek askerin yer aldığı anayasal bir kurum haline dönüşecek. Devlet Güvenlik Mahkemeleri lâğvedilecek, yargı birliği -hiç değilse siviller için- sağlanacak.

Cumhurbaşkanı dört yıl için halk tarafından seçilecek, yüksek okul mezunu olması gerekmeyecek, seçilen iki dönem görev yapabilecek. Bireyler özgürlüklerden daha geniş biçimde yararlanacaklar. Memurlara da toplu sözleşmeli ve grevli sendika hakkı verilecek. Diyanet İşleri Başkanlığı özerk statüye kavuşturulacak. Bakan üye olmayacağı, müsteşarın oy hakkı bulunmayacağı için Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu gerçek anlamda bağımsızlaşacak.

Bu çarpıcı teklifleri, FP lideri Recai Kutan, dün düzenlediği basın toplantısında birbiri ardına sıraladı. Hukukçu kökenli FP milletvekillerinin çalışması, 1982 Anayasası''nı daha demokratik hale getirmeyi amaçlıyor. Çalışmayı ''taslak'' olarak kamuoyunun dikkatine sundu Recai Kutan ve bütün partileri benzer çalışmalar yapmaya dâvet etti; FP''nin teklifleri sivil bir anayasaya varma konusunda önemli bir adım sayılabilir.

Sıfırdan bir anayasa yazmak yerine mevcudun ıslahını ve öteki partilerle ''uzlaşma''yı hedefleyen bir çalışmanın sıkıntıları elbette olacak. Her şeyden önce, kaldırılan maddelerden hangileri ile yerinde bırakılanlardan hangilerinin ''uzlaşma'' arayışı yüzünden bu muameleye uğradıklarını bilmek zor. Tabii, açıklanan madde tekliflerinden hangisi ''olmazsa olmaz'', hangisi ''vazgeçilebilir'', bu da açık değil. Ancak, yöntem, yine de, daha iyiyi ve sivili aradığı için ilginç.

Tekliflerin bütünü Türkiye''nin daha demokratik, hak ve özgürlüklere, insan haklarına daha saygılı bir ülke haline dönüşmesi arzusunu yansıtıyor; buna hiç kuşku yok. Anayasal kurumların bazısının dokunulmazlığı törpüleniyor, bazısı yeniden düzenleniyor; bunlar yapılırken hedeflenen bireyin haklarının güçlendirilmesi. Yargı bağımsızlığını daha fazla sağlayacak düzenleme de yerinde. Gözaltı süresi kısaltılıp mağdura tazminat hakkı verilmesi önemli. Yüksek askeri şura kararlarıyla cumhurbaşkanının re''sen imzaladığı karar ve tâlimatların yargı denetimi içine alınması da. Diyanet''in özerkliğinin içinin doldurulması gerekiyor. Milletvekili yaşının 25''e indirilmesi doğru bir girişim. MGK''nın sivilleştirilmesi de sistem üzerindeki tartışmaları olumlu etkileyecektir.

FP''nin Türkiye''de toplanacak bu yüzyılın son zirvesi öncesinde kamuoyuna açıkladığı anayasa taslağı, bir çok yönden ülkedeki sıkıntıları azaltacak teklifler içeriyor. Tekliflerin çoğu FP''den geldiği için ilginçlik taşıyor. Anayasanın ''lâiklik'' ile ilgili 24. maddesini neredeyse olduğu gibi korumayı öngörüyor taslak. Devletleştirme anayasadan bütünüyle çıkartılıyor, ''globalleşme'' gerekçeli ''özelleştirme'' daha fazla güvenceye kavuşturuluyor. Uluslararası anlaşmaların yasalar üzerinde sayılması daha güçlü vurgulanıyor. Türkçe dışında başka dillerle düşünce açıklama ve yayma önündeki anayasal engel bütünüyle kaldırılıyor.

Taslakta cumhurbaşkanıyla ilgili düzenlemede kafa karıştıran yönler var. Süresi en fazla bir defa uzatılabilen ve bir seferinde dört yıllığına işbaşına gelmesi düşünülen cumhurbaşkanını halk seçiyor taslağa göre. Halk tarafından seçilen bir makam olmasına, yani şimdikinden daha güçlü bir konumda bulunmasına rağmen, taslak, cumhurbaşkanının mevcut anayasadaki yetkilerinin bir çoğunu (104, 105, 125, 154) buduyor. Halk tarafından seçilen cumhurbaşkanının ''temsilî'' bir görev yapması öngörülüyor.

Bir de, özgürlükleri genişletme amaçlı taslakta, basın özgürlüğüne yönelik düzenlemeler, ''önemli ölçüde'' ve ''mümkün olduğunca'' gibi bahanelerle kısıtlı tutuluyor; hatta bazı yönlerden (sözgelimi, görülmekte olan dâvâlarla ilgili yayınlarda olduğu gibi) geri adım sayılacak tepkisel sınırlamalar da getiriliyor. Bir de, siyasi sorumluları yargılama görevi yine Anayasa Mahkemesi''nde bırakılmış; oysa bu görev Yargıtay Dâvâ Daireleri Kurulu''na daha çok yakışıyor.

FP''nin hazırladığı taslağı, her şeye rağmen, önemli bir sivilleşme ve özgürleşme hamlesi olarak görmek gerekiyor. Diğer partilerle uzlaşma arayışı olumlu bir yöntem. AGİT Zirvesi öncesi kamuoyuna mâl edilen taslağın teklifleri bütün boyutlarıyla tartışılmayı fazlasıyla hak ediyor. Umarım, diğer partiler de, FP''nin açtığı bu çığırı değerlendirip Türkiye''yi sivil ve özgürlükçü bir anayasaya kavuşturma yolunda çaba gösterirler.