İki yaklaşım

Türkiye, uluslararası konjonktür açısından, ne zaman risklerle (ve elbette bu risklerin barındırdığı nice fırsatla) dolu bir döneme girse, yapılan değerlendirmelerde iki temel eğilim ön plana çıkıyor. Bunlardan ilki, hepimizin pek aşina olduğu, "güdülme" ve "iradesizlik" yaklaşımıdır: Buna göre, Türkiye nice onyıllardır dünya üzerinde belli "güç odakları"nın, birtakım "belirleyici ülkeler"in dikte ettiği planları uygulamaktan başka seçeneği olmayan, yönsüz ve kendi "milli çıkarları"nı korumaktan yoksun bir ülkedir. Kimi zaman sezdirmeden, kimi zaman ise belli bir zorunluk ağı kurarak bizi belli "senaryolara" sürükleyen ülkeler siyasi ve milli irademizin üstündedir. Bu yaklaşım, uluslararası konjonktür açısından imkansız ve gerçekçilikten uzak olan "direniş" teması bir yana bırakılacak olursa, birbirini tamamlayan iki tutum barındırıyor: "teslimiyet" ve "onaylama." Bir yandan "bize dikte edilen senaryoları değiştirmeye, etkilemeye gücümüz yetmez; yapacak bir şey yok!" deniyor; diğer yandan da bu senaryolara karşı aslında oldukça "heveskar" bir bakış seziliyor. Mevcut "ittifaklar" ve "milli çıkarlar" sistemine karşı çılgınca bir direniş nasıl imkansızsa, Türkiye''yi böyle bir kaderciliğe ve teslimiyete mahkum etmek de o kadar imkansızdır. Şunun ya da bunun gönlünden bu tür senaryolar geçse bile, Türkiye''nin dinamikleri buna izin vermeyecek kadar "güçlü bir ülke"yi yansıtıyor. Türkiye, milli iradesi ve çıkarları açısından, sanıldığı kadar zaaf içinde değildir.

Bu son cümleyi ikinci yaklaşımı savunanlara karşı da kullanabiliriz. Neyse ki bu ikinci yaklaşım ilki kadar iç karartıcı değil: Buna göre, Türkiye gerçekten önemli bir potansiyele sahiptir, ama dünya üzerindeki etkinliği bu potansiyeli yansıtmamakta, performansı çok alt düzeyde kalmaktadır. Türkiye kendisi için kendi eliyle sorunlar yaratan bir ülke izlenimi vermekte ve uluslararası düzlemdeki konumunu gereğince kullanamamaktadır. Buna cevap olarak, Türkiye''nin sanıldığı kadar zaaf içinde olmadığını tekrarlayıp kimileyin şu an için çok "heyecan verici" görünen bazı adımların uzun vadede istenen sonucu sağlamayabileceğini, hatta tam tersi gelişmelere yol açabileceğini belirtmekle yetinelim. Bunun anlamı "hiç risk almamak", "mevcut konumunu olabildiğince korumak" değildir. Gerçek bir güce ve potansiyele sahip ülkeler, yalnızca ilk elde ve mevcut tablo açısından anlamlı görünen seçeneklere değil, uzun vadede ortaya çıkabilecek yeni denge ve oluşumlara kafa yormak ve bunlara uygun senaryolar üretmek zorundadır. Dış politikada, uluslararası strateji düzleminde "gerçek" kayıplara her zaman "acelecilik" ve "üzerinde yeterince düşünülmeden atılan adımlar" yol açmıştır; Anadolu coğrafyasındaki bin yıllık tarihimizin bizi bu açıdan gereğince ve yönünce deneyimli kılmış olması beklenir. (Bu coğrafyanın kapsadığı dairenin "merkezi" her zaman bellidir, ama dairenin sınırları da her zaman esnektir; dairenin genişleyip daralma dönemleri gereksiz kaygılarla ya da gereksiz heyecanlarla tüketilemeyecek kadar kritiktir). Diğer deyişle, "teslimiyet" yaklaşımı bize ne kadar uzak ve gerçekdışıysa, "gücümüzü kullanamıyoruz" yaklaşımının doğurduğu "kaygılara" fazlasıyla kapılıp kalmak da o ölçüde iradesizleştirici ve yıpratıcıdır.

Yine de bu ikinci yaklaşım önemli bir "doğru"ya işaret ediyor: Türkiye''nin, sahip olduğu potansiyeli en üst düzeyde kullanamamasının ardında, siyasi iradenin milli iradeye uygun bir performans sergileyememesi yatmaktadır. Türkiye bir türlü arzu edilen "siyasi irade"yi ortaya çıkaramıyor. Bu "siyasi irade" noksanlığında, bugün söz konusu ikinci yaklaşımı dile getirenlerin önemli bir bölümü de -özellikle "merkez sağ"ın içine düştüğü konum açısından- sorumluluk sahibi. Türkiye''de kendilerini "siyasi otorite" olarak gören pekçok aydın, köşe yazarı, kanaat önderi yıllardır "merkez sağ"ın bölünmesine, yaşadığı erozyona tepkisiz kaldı, hatta kimi zaman -daha dar çıkar alanları için- bu durumu teşvik eden tutumlar benimsedi. "Merkez sağ"ın içine düştüğü durum, yine sanılanın tersine, çevresinde yer alan diğer siyasi anlayış ve partilerin de bir "irade zaafı"na ve "konumsuzluk"a düşmelerine yol açtı. Türkiye''nin potansiyeline uygun bir performansı en üst düzeyde sergilemesi isteniyorsa, başta "merkez sağ" olmak üzere bütün taşların yerine oturması gerekiyor. Bu "sancılı" süreç, yine sanılanın tersine, "siyasi irade" için en uygun vasatı oluşturacak, başka seçenekleri gereksiz ve gerekçesiz kılacaktır.