Milliyetçilik ve Türkiye

Milliyetçilik konusunu tartışmaya devam edelim. Milliyetçiliğin son bir yüzyıl boyunca üstlendiği (ve artık yepyeni bir evreye geçmekte olan) işlevini anlamaya çalışmak, bizi kısırlaştırıcı tartışma ve açıklama başlıklarından uzaklaştıracaktır. Böylece "tepki oylarının yeni adresi" gibi yetersiz tanımlamalardan, "Eyvah! MHP hiç mi hiç değişmemiş işte!" gibi hem siyaseten hem toplumsal olarak herhangi bir anlam taşımayan tedirgin uyarılardan öteye gidebiliriz. Bugün sıkça başvurduğumuz bir kaynağa John Lukacs''ın Yirminci Yüzyılın ve Modern Çağın Sonu adlı yapıtına dönelim (1993, Sabah Kitapları; çev. Mehmet Harmancı) ve birkaç alıntı yapalım:

"Milliyetçilik tarihi hakkında birinci sınıf bir kitap yoktur (Onu doğuran nedenler hakkında çok değilse de kullanılabilir birkaç kitap bulunabilir). Bunun nedenlerinden biri milliyetçiliğin ülkeden ülkeye enternasyonalizm ya da sosyalizmden daha çok değişiklik göstermesidir (Bu nedenle sağın olgusu ve tarihi, solunkilerden daha ilginçtir). Bu sadece değişik halkların farklı milli karakterlerine bağlanamaz. Karakteristik özellikler de tarih boyunca değişmişlerdir."

"Milliyetçiliğin gerici bir olgu olduğunu düşünmek çok ciddi bir yanılgı olur. Şimdi, 21. yüzyılın başında (ve Modern Çağ''ın sonunda) en güçlü politik güç hala milliyetçiliktir. 20. yüzyılın başında da öyleydi ve iki dünya savaşına yol açmıştı. Bu yüzyılın demokrasi ve komünizmin çatışmasının egemenliğinde olduğunu düşünenlerimiz bu noktayı bir kere daha düşünmelidir (Ama düşünmeyeceklerdir). 20. yüzyıl sınıfların güçlülüğüyle ve hatta fikirlerin mücadelesiyle belirlenmiş değildir. 20. yüzyıl milletlerin mücadelesiyle belirlenmiştir."

"Bir yurtsever ille de muhafazakar değildir; hatta soyut değilse de, bir tür liberal bile olabilir. 20. yüzyılda bir milliyetçi pek liberal olamaz. 19. yüzyıl kimi ilham verici ve soylu kişiler olan liberal milliyetçilerle doluydu. Liberalizmin, sosyalizmin çıkması nedeniyle gerilediğine inanılmaktadır; genel demokrasi ve genel oy hakkı konusunda başta çekinceleri olan liberallerin demokrat ve sonra da sosyalist olduklarına; ekonomi, eğitim ve sosyal yaşamda devlet müdahaleciliği yanlısı ilerici fikirleri kabul ettiklerine inanılır. Bu doğrudur ama yeteri kadar değil. Liberalliğin çekiciliğini öldüren şey sosyalizm değil, milliyetçiliktir. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı liberalleri, yeteri kadar sosyalist olmadıkları için değil, yeteri kadar milliyetçi olamadıkları ya da öyle görünemedikleri için, toprağın ayaklarının altından kaydığını görmüşlerdir."

"Zamanımızda (son elli yılda) politik gözlemcilerin, aydınların, gazetecilerin ve halk çoğunluğunun kaygılarını artıran şeyin soldaki değil, sağdaki kitle hareketlerinin artışı olması ilginçtir. İnsanlar, halk kitlelerine çekici gelmesi nedeniyle her yerde milliyetçi aşırılıktan (haklı ya da haksız) korkmaktadırlar ve solun artık böyle bir çekiciliği kalmamıştır. Solcuların hâlâ kontrolü ellerinde tuttukları (daha doğrusu, baskılarının hala güçlü olduğu) yerler, özellikle Birleşik Devletler''de, kolej ve üniversitelerin bazı bölümleridir ve buralarda solculuk, bu demokratik çağda, halktan her zamankinden daha kopuk olan akademisyenler tarafından temsil edilmektedir."

Yukarıdaki alıntılar, bana kalırsa, milliyetçilik konusunu hangi düzlemde tartışabileceğimize ilişkin kimi ipuçlarını taşıyor. Tabii, dünyanın milliyetçiliğe dayalı genel dinamikleri kadar, Türkiye''nin özgül yanlarını da göz önüne almamız ve tüm bunlar üzerine düşünmeye çalışmamız gerekiyor: Örnekse, Türkiye''de "vatan" ve "devlet" kavrayışı, sözkonusu genel dinamiklerin ötesinde bir düşünüş ve davranış biçimi doğuruyor; Türkiye''de kişi hak ve özgürlüklerinin önündeki en büyük engeli -Batı''dakinin aksine- "devlet düşmanlığı", hatta çok genel anlamda "devlet karşıtlığı" oluşturuyor; bütün bunlar bizim "aidiyet"e ve "meşruiyet"e bakışımızı da belirliyor. Haftaya bu konuları tartışmaya başlayacağız.