Yıkılan konumlar

Son iki haftadır bambaşka bir Türkiye''de yaşıyoruz. Temel sorunlara çözüm getirmekte birbirinden ayrışık gibi duran pek çok bakışın, pek çok kavrayışın hiç de farklı sayılamayacak bir tutum taşıdığının ortaya çıktığı bir Türkiye''de. "İktidar değişikliği"nin, "hükümet eden"in şu ya da bu olmasının, yaşamın pek çok alanının düzenlenmesi açısından ilkesiz ve programsız olan mevcut siyasi yapılanma içinde anlamını yitirdiği bir Türkiye''de. Genel ve mümkün olduğunca akılcı bir "zihniyet yenilenmesi"ne ihtiyacımız var. Toplumu oluşturan bireylerin neredeyse tek tek içselleştirmesi gereken bir bakışa. Pek çok sorunun çözümü böyle bir "bakış değişikliği"nden ve sırf "yasa, mevzuat, yönerge ve yönetmelikleri değiştirmekle" pek bir şeyin değişmeyeceğini anlamaktan geçiyor.

Oysa böyle bir yenilenmenin önünü tıkayan, pek çok sorunlu alanı bir tür kilitlenme haline mahkum eden yanılgılarımızın başında "iktidar"ı kavrayış biçimimiz geliyor. Şimdi Fransız düşünür Michel Foucault''nun "iktidar" konusundaki kimi görüşlerini, gereğinden fazla "basitleştirerek" gözden geçirelim:

1) İktidar aynı anda hem "olumluluk" hem "olumsuzluk" üretir. İktidarın ürettiği "olumluluklar" arttıkça, toplum gövdesi üzerinde yayıldığı alan da genişler. İktidarın ürettiği "olumsuzluklar" ağır basıyorsa, yayılım alanı sınırlanır, ortaya bir tür büzüşme hali çıkar. Kısacası iktidar, ürettiği olumluluk ve olumsuzluklar doğrultusunda daralıp genişleyen bir şeydir. Salt "olumsuzluk" üreten bir iktidar yoktur. Salt "olumluluk" üreten bir iktidar yoktur. Şimdi "Canım, bu son derece basit bir gerçek; bunu Foucault''dan duymaya, öğrenmeye ihtiyacımız yok!" dediğinizi duyar gibiyim. Ama bu basit gerçek bizim "kavrayış alanımız"da pek fazla yer tutmuyor. Kimileri, pay almadıklarını düşündükleri için, iktidarı "salt olumsuz" sayıyor. Kimileri de, pay aldıklarına emin olarak, "salt olumlu" bir kipte okuyorlar iktidarı.

Toplumun genel eğilimi böyle bir "karşıtlık tablosu" değilse bile, onun temsilcileri ya da kendilerini onun temsilcisi sayanlar bu işe pek hevesli. Ağırlığın "olumlu" ya da "olumsuz"da olduğu bu şematik yargılamalar pek çok kişiye "kendine bir konum biçmek" açısından sayısız rahatlık sağlıyor. Gelgelelim her iki cephe de aynı binaları yapıyor, aynı tesisatları döşüyor, aynı projeleri onaylıyor, aynı ruhsatlara imza koyuyorlar. Basit, hem de çok basit! Bu basit "çıkarsama"ya önemli bir eklemede bulunuyor Foucault:

2) İktidar "öznelerüstü bir strateji bütünü"dür, "karmaşık bir stratejik durum"dur. İktidar bir kurum, bir yapı değildir; hatta yukarıdaki "basit tanım" çerçevesinde, şunun sahip olup da bunun sahip olmadığı bir şey değildir. İktidar onu oluşturduğunu, ondan pay aldığını varsayan öznelerin tek tek "kurduğu, düşündüğü, dile getirdiği" öğelerin toplamından ibaret değildir. Yaşadığımız yıkımın ardından, sahip olduğumuz güvenli "karşıtlık konumları"na yaslanarak, uygun "günah tekeleri" icat etmeyelim. Ne "hırsız ya da ahlaklı müteahhitten vurdumduymaz ya da fedakar kriz masası görevlisi"ne kadar, kişilerin tek tek yaptıkları bütünü yansıtıyor, ne de bu durum bizim sorumluluk payımızı azaltıyor. Ayrıca bu "olumsuzluk"tan kurtulmak için, salt kişilere yaslanmayı da bir kenara bırakmamız gerekiyor. Kişilerin yalnızca "simgesel" bir işlevi olabilir. Asıl bakmamız gereken şu: Çözüm önerileri dile getiren kişi, arkasında bir kadro, bir sistematik, organik bir değişim gücü barındırıyor mu?

Böylece Foucault''nun ikinci formülünün çok daha önemli bir yanına geliyoruz: İktidar, öznelerin -neredeyse ayrımsız biçimde- aynı binaları yapmalarını, aynı projeleri onaylamalarını, aynı ruhsatları vermelerini sağlayan, gerektiren, zorunlu kılan bir şey değildir. Şimdi yeniden tek başına düşünmemiz gerekiyor.