Dil: Bir toplumun şahdamarı

Dilin nesiller arasındaki iletişimi mümkün kılan dikey bildirişim sağlama özelliği olmasa herhangi bir insan topluluğunun kültürel bir "tür" olarak varlığını sürdürmesi imkânsız olur.

İnsan toplumuna diğer canlılara göre imtiyaz sağlayan özelliği, ürettiği kültürüdür. Bu kültür ise genetik kodlamalara dayanan bir davranışlar mazumesi olmaktan ziyade üretilmiş "bilgi"nin tevarüsüne ve aktarımına dayanan birikimler manzumesidir. İnsan fert veya topluluk olarak bilgiyi üretip onu kendinden öncekilerin biriktirdiklerine eklemleyerek miras bırakabiliyor. Artık bu üretme ve biriktirme süreci başladığına göre, işe sıfırdan başlayıp yine kendi türdeşlerininki gibi bir "kültür" üretebilen insan topluluğu olması mümkün değildir. Onbinlerce yıldan beri bizden öncekilerin başarılarının ortasına doğuyoruz. Her çocuk bir birikimler manzumesinin içine doğuyor ve kendi toplumunun birikimlerine göre şekilleniyor. İşte bu ortamın, birikimler manzumesinin sonraki nesillere aktarılmasını mümkün kılan, yegâne olmasa bile en esaslı rolü oynayan "dil"dir; hatta diyebiliriz ki, bütün diğer aktarım mekanizmaları (âlet edevât, sanat eserleri, kimi törenler vs.) "dil" sayesinde ve eğer "dil" varsa mümkün olabilmektedir.

Dilin başka özellikleri arasında şu ikisi de önemlidir: İletme ve taşıma. Netice olarak ikisi de bir "iletme" olmakla birlikte, taşıma diye ayrı bir vasıf üzerinde ayrıca durulmalıdır. "İletme"yi ihtiyârî oluşun, "taşıma"yı ise gayri ihtiyarîliğin esas olduğu vasıflar olarak tanımlayabiliriz. Öğretmek, istemek, duyurmak ... amacıyla söz söylediğimizde dili "iradî" olarak kullanırız. Ancak dil, irademiz dışında da birtakım bilgiler taşır. Bunlar bizim âdeta kimlik bilgilerimizdir. Dilimiz hangi kültür toplumunun ve bunun hangi kesitinin ferdi olduğumuz açıkça gösteren bilgiler taşır. Bu anlamda meselâ bir ateist ana dilini kullandığı sürece kendi toplumunun dinî referanslarına göndermeler yapan sözler kullanır. "Allah Allah!", "Allah belânı versin!" vb. hazır söz kalıplarını kullanan bir ateist ancak müslüman bir toplumun ürettiği ateist olabilir. Dilin bu taşıma işleyişini iyi bilen ve dinî inanışları olmayan bir kimse, meselâ ölmüş biri için "Nur içinde yatsın!" derse birçok dinî kabule boyun eğmiş olacağından bu söz kalıbını çocuksu bir oyunla "Işık içinde yatsın!"a çevirmeye çalışır. Yahut "Hayırlı işler, hayırlı günler" gibi ifadelerdeki "hayır" sözcüğü dinî referanslara sahip olduğundan "İyi işler, iyi günler!" demeyi tercih edebilirler.

Bir toplum, kültür toplumu olabilmek için nesiller arasındaki iletişimi, yani dikey bildirişim kanallarını açık tutmalıdır; ta ki, bir tür olarak kendi varlığını mümkün kılan simge kodları aktarılabilsin. Bir insan, hafızasının sağlığı oranında sağlam bir şahsiyet oluşturabilir. Hafıza kayıplarına bağlı durumları bir yana bırakacak olursak, dün söylediği ile bugün söylediği birbirini tutmayan, meselâ verdiği sözleri unutan veya yerine getirmeyen, dün inandıklarının tersini savunan, borçlarını eda etmeyen bir şahsın sağlam bir şahsiyet olarak algılanması mümkün müdür? Tıpkı böylece bir toplumun sağlıklı bir yapı oluşturması da ancak maşerî hafızasının sağlığı ile mümkündür. Maşeri hafıza dediğimiz şey, genel hatlarıyla, bir takım sembollerin anlamlarının hatırlanmasından ibarettir, yani büyük ölçüde "dil" ile ilgilidir. Bir toplum hatırlayabildiği sembollerin genişliği ölçüsünde derinliğine bir iletişim sağlayabilir. İnsanlık tarihi açısından bakıldığında ürküntü verecek kadar yakın bir geçmişin, meselâ elli altmış yıldan ötesini - bütün toplum olarak ve dengeli bir biçimde - hatırlayamayan bir toplum, ilkellik sınırlarında dolaşmaktadır denebilir; veya daha yumuşak bir ifadeyle henüz emekleme yaşında bir çocuk gibidir ki, ondan evrensel başarılar beklemek mümkün değildir.

Elbette! Bütün iletişim tekniklerinde olduğu gibi dikey bildirişimde de iletişimi sağlayan kanallar kapalı, iş görmez, tahrip edilmiş olursa bildirişim sağlanamaz. Kültür toplumunun fertleri önceki nesillere ait simge kodlarını çözemez duruma düşerler... Sür git bildirişimsizlik ve kodsuzluk mümkün olamayacağı için öteki insan topluluklarından (genellikle) en güçlü olanına ait kodları, yani bildirişim kanallarını kopyalamaya başlarlar. Bu yolla bildirişim sağlandığında kendilerini başka bir kültür toplumuyla özdeşleşmiş, (üç aşağı beş yukarı) aynileşmiş bulurlar; eski türleri, yani kültürel kimlikleri ve dolayısıyla varlıkları artık yok olmuştur.

Canlılar âlemindeki bu sürece biliyorsunuz "mutasyon" diyorlar.