Geçmişi olmayan gelecek

Osmanlı devletinin 700. yıldönümü vesilesiyle resmî ve gayrı resmî etkinliklerin yoğun olarak görüldüğü şu günlerde, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel''den sadır olan "Cumhuriyet''in kurulduğu yıllarda rejimin yerleşmesi için Osmanlı''nın devlet politikası olarak kötülendiği" sözü önemli, önemli olduğu kadar da tarihî bir belge niteliğindedir. Bunu tabii ki herkes biliyor. Ancak, bunu önemli kılan, sözkonusu görüşün Osmanlı etkinliklerinden birisini düzenleyen Türk Tarih Kurumu''nun bir toplantısında devletin tepesinde bulunan bir kişi tarafından ifade edilmesidir.

Osmanlı''nın maddî ve manevî temelleri üzerinde kurulan yeni yapı tarafından geçmişin inkâr edilmesini biz bu sütunda sadece edebiyat cephesinden ele alacağız. Aslında geçmişin inkârını hazırlayan zemin Tanzimat''a dayanmaktadır. Namık Kemal''in, Ziya Paşa''nın eski edebiyatla ilgili görüşleri daha sonrakilere dayanak teşkil etmiştir. Bununla beraber, eski edebiyatı yerden yere vuran Tanzimat ve Cumhuriyet aydınlarının tabiatlarının bir parçası haline gelen alışkanlıklarını tamamen terkettikleri söylenemez. Çoğu karşı çıktıkları edebiyatın şekil ve mazmunu ile şiir yazmışlardır. Bunu Necmeddin Halil Onan''ın şu cümlelerinden daha iyi anlarız: "Bu kişiler yeniyi kurabilmek ve ona alâka çekmek için, eskiyi kötüleyip yıkmakn ihtiyacında idiler. Bu yüzden şuuraltı hatta şuurüstü duygularıyla sevip bağlı bulundukları eski şiire, mücadeleci zihniyetiyle amansız hücumlarda bulunuyorlardı."

Aynı alışkanlığı bırakamama, fakat devrin modasına uyarak geçmişi karalama Osmanlının son dönemlerini yaşayıp Cumhuriyeti idrak etmiş bütün aydınlarında aşağı-yukarı vardır. Nurullah Ataç''ın "İşin içine hislerimi karıştıracak olursam, Nef''î''yi, Nâilî''yi, Bâkî''yi sevmiyorum diyemem, fakat bugünkü fikirlerimle onlardan nefret ediyorum." sözünü başka nasıl anlayabiliriz?

Eski edebiyat hakkında yazdıklarından ahir ömründe pişmanlık duyduğunu bildiğimiz Abdülbaki Gölpınarlı''nın şu cümlelerinin, bir dönemin geçmişe bakışı hakkında çok net ipuçları verdiğini görüyoruz: "Bu edebiyatta hayata bağlılık yok, miskin bir tevekkül, bir kaza ve kader inanışı var. Hikâyesi düzme, kıt''ası uydurma. Ne halk var bu edebiyatta, ne şehir. Ne köy görünüyor, ne kasaba. Nazımları yapmacık, nesirleri uydurma. Fikirlerine kaynak olan bilgiler, dirilmeyecek olan ve dirilmelerine de imkân ve lüzum bulunmayan ölü bilgiler... Devrin anlayışını "Ne mahkememizde Mecelle, ne alfabemizde eski harf, ne başımızda fes, ne de şiirimizde aruz" şeklinde özetleyen Behçet Kemal Çağlar da bu anlayışa çanak tutanlardan.

Bu tartışmalar, Mehmet Kahraman''ın Divan Edebiyatı Üzerine Tartışmalar (Beyan Yay. 1996) isimli çalışmasında ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Cumhuriyetin, Osmanlının politik varisi olduğunu reddetmesi malûm. Kültürel mirasçısı olduğumuzu bugünün şartlarında risksiz bulan devlet adamlarının görüşlerini nakzeden yüzlerce örnek var bu kitapta. Bütün bunlardan geçmişi olmayan bir geleceğin inşa edilmesinin mümkün olmadığını anlıyoruz.

Bu devrin anlayışını biz, bir şairimizin:

"Kudemanın görüp âsârını bizk zevk ettik

Kudema görmedi hayfâ bizim âsârımızı"

beyti ile yorumlayabiliriz. Osmanlının son dönemlerinde yetişip o kültürü almış kişilerin, eskilerin bıraktığı eserleri okuyup zevk aldıkları doğru. Bunu bizzat kendileri belirtiyor. Ancak, eskilerin, kendi bıraktığı eserleri görmedikleri ve okumadıkları için hayıflandıkları doğru mu?