Pilav ve mesnevi

Kuruluşunun 700. yılı nedeniyle içinde bulunduğumuz 1999 yılı ve daha sonraki yıllarda Osmanlı devletinin daha çok konuşulacağı ve gündemde kalacağı muhakkaktır. Bu alanda resmî ve gayrı resmî yapılan bir takım etkinlikler de şüphesiz buna katkıda bulunacaktır. Geçmişimizi tanıma ve tanımlama açısından aslında bu geç kalınmış bir faaliyettir.

Edebiyat, dolayısıyla onun baş köşesine oturan şiir Osmanlı''nın tanımlanmasında mutlaka göz önünde bulundurulması gereken en önemli unsurlardan biridir. Zaman zaman şair yaradılışlı bir millet olduğumuzu söyler dururuz. Şüphesiz bu övünmede haklılık payımız büyüktür. Zira idare edeniyle ve edileniyle şiir yazmış, şiir dinlemiş bir milletiz.

Osmanlı döneminde şiir yazmak bir rüçhaniyetin, bir seçkinliğin belirtisi olarak görülüyordu. Bir şair sanatkârlığını isbat ettiği oranda idare nezdinde iltifat görüyordu. Dolayısıyla sanatkârlık iktidara tırmanmanın bir aracı değil sonucudur. Çünkü sanatkâr iktidardayken de bu yeteneğini göstermeye devam ediyordu. Böylece yöneticilik sıfatıyla elde ettiği tecrübenin sağladığı imkânlar sanatçı kişiliğinin gelişmesini sağlıyordu. Tarihimizin her döneminde buna dair birçok örnek göstermek mümkündür.

Bir sanatkârı padişahın hemen yanıbaşında görebiliyoruz. Padişahların en çok güvendiği kişiler ve nedimler genellikle şairler oluyordu. O zamanlar memleketin münevverleri ile idarecileri arasında çok yakın ilişkiler vardır. Bir şair, bir dostunu, bugünkü Başbakanlık''ın karşılığı olan Sadaret makamına getirtecek kadar padişah üzerinde etkili ve nüfuz sahibi idi. Bu rüçhaniyeti ona sağlayan sadece şairliği idi.

Yahya Kemal Osmanlı''nın yaşayışını, duygu ve düşüncesini ifade ederken, atalarımızın altı asır boyunca pilav yiyip mesnevi söylediğini ifade ediyordu bir yazısında. Bu büyük şairin sözünü mübalağalı bulanlara, binlerce tekke ve halk şairinin yanında üç bini aşkın divan şairinin divan ve divançelerinin mevcudiyetini gösterebiliriz. Bir de Osmanoğullarının şiir yazan padişah, sultan ve şehzadelerinin yazdıklarını.

Padişahların hemen hepsi şiir yazanlar kervanına katılmıştır. Seferde ve hazerde devlet işlerinden arta kalan zamanlarını şiir yazarak ve şiir dinleyerek geçirmişlerdir. İşte birkaç örnek: Kaynaklarda geçen meşhur,

Osman Ertuğrul oğlusun

Oğuz Karahan neslisin

Hakk''ın bir kemter kulusun

İslambol''u aç gülzâr yap

mısraları içinde barındıran şiirin ilk Osmanlı padişahı Osman Gazi''ye ait olduğu kabul edilir. Osman Gazi''nin oğlu Orhan Gazi''ye yazdığı bu şiirde, münbit bir ortama diktiği çınarın muhteşem gürbüz dallarını tasvir ettiğini görüyoruz. Orhan Gazi de babasından geri kalmıyor, oğlu Murad Hüdavendigâr''a hitaben şöyle diyordu:

Nizâm-ı âleme daim medâr ol

Serîr-i saltanatta pâyidâr ol

İstanbul''u alan Fatih, devletinin geleceğini adeta şu beyitle simgeleştirir:

İmtisâl-i câhidü fillâh oluptur niyyetim

Din-i İslamın mücerred gayretidir gayretim

Yavuz Sultan Selim, ölümünün ardından daha yarım asır geçmeden başlamış olan duraklamanın ve gerilemenin sebeplerini görmüş gibidir:

Milletimde ihtilâf u tefrika endişesi

Kûşe-i kabrimde hatta bî-karar eyler beni

Genç Osman''ın şiirinde ise hem kendi talihsizliğinin, hem de kendinden sonraki Osmanoğullarının kaderini okuyoruz:

Maksadım hizmet idi saltanat u devletime

Çalışır hâsid ü bedhâh aceb nekbetime