Son çöküş mü?

Amerika 700 milyar dolarlık kurtarma paketini reddetti. Piyasalar derhal şantaj refleksine bürünerek oldukça sert bir çöküş yaşadı. Acaba bu iş bitti mi?

Bugün ekonomi literatürü açısından büyük bir değişim yaşandığını ilerleyen yıllarda daha iyi anlayacağız. Bir devrin kapandığını günlük gelişmelerde net olarak kavrayamıyoruz ama 70''li yılların serbest ekonomik temelinin artık iflas ettiğini görebiliyoruz.

1929 ekonomik buhranını Keynesyen model çerçevesinde kamu müdahalesi ile aşan Amerika ve dünya yeniden eski modele mi dönecek? Milton Freidman''nın temelini oluşturduğu 70''li yılların monoterizm, yani parasal ekonomisi de miadını bugün tamamlamış görülüyor. Tam bir çelişki yumağında kim ne yapacak belli değil.

Amerika''da olsun Avrupa''da olsun özelleştirme yerine mali kurumlar kamulaştırılarak değer yaratılabiliyor. Son olarak Fortisbank''ın yüzde 49''unun kamulaştırılması hisse fiyatlarını düşüşten kurtararak yükseliş yaşattı.

Piyasaların "güven" bunalımına girmesi ile özel sektörün aşırı risk iştahının piyasa dengesi ciddi riskler ve çöküşler yaşatabiliyor. Sorun denetim eksikliğinde mi yoksa çok serbest bırakılan özel sektör iştahında mı?

Bütün bunlar ne anlama geliyor? Nasıl bir yansıma olacak ve yatırımcılar ne yapmalıdır? Güven bunalımının yaşandığı bir ekonomik tabloda güvenli liman doğal olarak likidite yani paranın ta kendisi olacaktır.

Paranın anlamı açısından da ABD seçimleri kilit rol oynuyor. Halen iktidarda bulunan Bush hükümetinin çatışmacı ve gerilim politikası paranın normal fonksiyonlarını yok edebilmektedir. Irak parası bir günde sokak kâğıdı haline dönüşebiliyorsa karşılıksız kağıt para önemli bir işlev kaybına uğramış demektir. Zaten bu açıdan krizin kapitalizmi kurtarması açısından ABD seçimleri çok kilit rol oynayacaktır.

Piyasanın çok serbestçe hâkim noktaya yükseltilmesi ile reel üretim kesiminden kopmuş bir ekonomi tablosu karşımıza çıktı. Milli gelirlerin kat be kat üzerinde bir menkul varlık oluşumu adeta karşılıksız zenginlik ile arada uçurum yarattı. Bu farkın kapanması kadar doğal bir sonuç zaten beklenemezdi.

2007 Ağustos çalkantısı ilk işaret olarak aslında çok büyük görev gördü. O çalkantının ardından petrol fiyatlarının hızlı yükselişi ile reel ekonomik büyüme bağının kopması zaten krize işaret etmişti. Kriz adeta geliyorum diyordu. Nitekim bu gelişmeleri 2007 Eylül-Ekim-Kasım ve Aralık aylarında sayısız yazımızda okurlarımıza taşıdık. Zaten Ocak 2008''de kriz çoktan başlamıştı.

Mart 2008''de ilk çöküş reel ekonomileri beklentilerden az etkilerken kriz bitti mi sorusu çok erken soruldu. Biz krizin daha ilk dalgasının yaşandığını ve ikinci ile son vuruş olacak üçüncü dalganın beklenmesi gerektiğini defalarca yazılarımıza taşıdık.

Haziran 2008''de yaşanan ikinci dalganın sertliği de krizin bitmediğini göstermiş ama yine son mu diyenler çıkıyordu. Oysa daha mali kurumlar yeni yeni çöküyordu. Bir de reel kesimde çöküşleri beklemek gerekiyordu.

Kriz bitmedi…

Daha ikinci dalganın en sert aşamalarındayız. Üçüncü dalga henüz kendini dahi göstermedi. Belki çok karamsar bulabilirsiniz ama yaşanılan süreç borsalarda dahi düşüşün sonu gelmediğini çok açık gösteriyor.

Kriz nereye kadar?

Krizi eğer borsalar üzerinden ifade etmek gerekirse ABD DJI endeksinin en azından 9 bin 300-500 aralığına düşmesi normal karşılanmalıdır. Hatta bu seviye en iyi düşüş seviyesi olarak dahi görülebilir. İMKB açısından ise emsal değerleme ile en azından 25 bin ila 27 bin aralığı olasılık içerisinde görülebilir.

Bu yazdıklarımız bugünkü öngörümüz değil tabii. Tüm bu seviyeleri aylardır ele alıyor ve ekonomik karar vericilerin dikkatini çekmek istiyorduk. Bu kriz bizim değil; bu kriz tüm dünyanın.

Artık döviz piyasamızın da kayıtsız kalamayacağı etkileşim başlayabilir. Yıllardır döviz biriktiren özel kesim bizim can simidimiz olacak. Aynı zamanda yıllarca YTL''den kazanan yabancıların da bu dövizlere gözünü diktiğini unutmayalım.

Kriz bitmedi. Son çöküş değil ama en sert çöküş yaşanıyor. Ramazan tatili belki bizi bu sert çöküşten kurtaracak. Ama artık işimiz daha zor. Görev hükümette değil, Merkez Bankası''nda. Biz de bağımsız kamu kurumlarının devletleştirilmesini düşünebiliriz.