Yerellikten kurtulan şiir

Cumhuriyet sonrası Türk şiiri, ''modern şiir''e doğru en kapsamlı açılımını II. Yeni deneyimi ile realize etmişti., Şairin çokanlamlı bir dil ekseniyle ilişkiye girerek, hayatı/insanı, şiirsel duyumunda ''idealize edilebilir'' algıyla kavrayıp yansıtması olgusu, 1950''li yıllarla birlikte artan bir ivme kazanmıştı. Şairin buradaki amaç ve çabası, insanı ontolojik bütünlüğüyle hissederek hayatın anlamını/anlamlılığını sorgularken, şiiri ve şiirsel özneyi yerel olanın tasallutundan kurtarmak ve evrensel bir dünyaya açmanın tohumlarını atmaktı.

Bu bakımdan II. Yeni hareketinin şehre ait bir şiir olmasının yanı sıra, Türk şiiri''ne yeni bir muhayyile gücü katması dolayısıyla da ilginç ve önemli bir deneyim oluşturduğu söylenebilir.

Öte yandan, şiirin kendini kurarken, şair algısına yüklediği beğeni tadı da, yerel zevklerin sonsuza değin paranteze alınması ve sanat ontolojisi bağlamında estetik beğeni formlarının önünün açılması biçiminde tezahür etti.

Cemal Süreya''nın, günümüzde anlamı daha da kesin/keskin hâle gelen o temel önermesi "Folklor şiire düşman" deyimi, söz konusu eğilimin en belirgin işaretlerinden sayılsa gerektir.

Zira, yerel/yöresel olan, lokal kalan ve kendini coğrafî etki ve belirlenimlerin kucağında hisseden her türden şiir duyumu, genel-geçer/evrensel estetik ölçütler göz önüne alındığında, sesini, kapsayıcı/kuşatıcı bulmaktan uzak düşecektir. Şiirin hem yazılırken ve hem de algılanırken yerel merceğin sabit açılarına tâbî tutulmasının, Türk şiiri''ni fukaralaştıracağını vurgulamak gerekiyor.

Nitekim, Türk şiiri''nin 70''li yıllar boyunca uğradığı estetik beğeni kırılımının belli başlı sebepleri arasında ideolojik dogmaların eşliğinde angaje bir şiir ''üretim''inin yanında, altı çizilmesi zorunlu görülen bir diğer sebebin de, salt ''yerel olan''da ısrar etmek olduğu gerçeği unutulmamalıdır. Yerel, coğrafî kayıtlarla determine edilen bir şiirsel duyumun, üstelik ideolojik dürtülerin yedeğinde nasıl kısır döngüye yol açtığı ve şiiri hangi kof kıyılara çektiği hususunda, Yaşar Miraç simgesi, sanıyorum dönemin kollektif hâfızasının tipik bir örneği olarak değerlendirilebilir. Aynı şekilde yöresel ezgi ve deyişlerin, örneğin "Aney" başlığı altında bir şiir kitabında sembolik hâle getirilişinin de, gerek Türk dili''ne ve gerekse şiirsel imgeleme ne ölçüde zenginlik getirip estetik beğeniye katkı sağladığı tartışılabilir.

Bu bağlamda bakıldığında, şehre ait duyarlıkların en son verimi olan 80''li yıllar şiiri ile 90''larda yazılan şiirin elek üstünde kalmayı başarabilen ortak yönünün, birbirini besleyen iki damara -tekrar- akışkanlık ritmi kazandırdığı söylenebilir: Bir taraftan şiirsel duyumu, diğer taraftan estetik beğeniyi yerel/yöresel olandan ve yerel/yöresel olanın merceğinden kurtarmak!

Artık, günümüzde yazılan şiire yerel/yöresel zevklerin değer skalasıyla bakılmıyor. Çok daha bütünlüklü estetik beğeni kulvarları dahilinde yaklaşılıyor. Örneğin, yerel/yöresel yapıların deforme olarak daha da kişiliksiz ve anonim bir veçheye büründüğü ''varoşların'' zevk düzeyi, herhangi nitelikli/kaliteli bir estetik şubenin adresi hâline gelebiliyor mu? Varoş alt-kültünün tipik bir varyantı olan "Hapishane edebiyatı"ndan, "Hapishane şiiri"nden Türk dili/edebiyatı/şiiri''nin yarına kalabilecek muhtemel kazanımları için söylenebilecekler, ne kadar sahihtir? Hani Nevzat Çelik; nerede bugün?

Günümüzde has şairin ana ve nihaî hedefi bir yerin, yörenin veya coğrafî bir bölgenin şiirini yazmakn ve oranın şairi olmak değil; kuşatıcı/kapsayıcı estetik form ve beğeniler bağlamında Türk dili''nin şiirini yazmak ve Türkçe''nin şairi olmaktır!

"Yerellikten kurtulan şiir"in taşıdığı ''anlam''ın ne olduğunu ise, önümüzdeki hafta ele almak istiyorum.

Not: İçinde bulunduğumuz mübarek Ramazan ayının İslâm âlemi ile tüm insanlığa hayırlar getirmesini diliyor ve bu vesileyle Yeni Şafak okurlarının Ramazan aylarını tebrik ediyorum.