Hepimiz zâdezedeyiz

Farsça''daki uğramış, yakalanmış, tutulmuş, vurulmuş, çarpılmış mânâlarına gelen "zede" sıfatı ile yine Farsça''daki evlât, oğul, doğmuş, meydana gelmiş, kişi mânâlarına gelen "zâde" kelimesi birbirine karıştırıldığı için son on gündür olur olmaz yerde karşımıza çıkan bir "deprem oğlu"yla merhabalaşmak zorunda kaldık. Bu durum beni zâdelerden, zâdegândan neler çektiğimizi düşünmeye götürdü. Hepimizin zâdezede olduğunu hatırlayıverdim.

Gözü kapalı bir aristokrat düşmanı değilim. Aristo kelimesinin Grekçe''de "en iyi" anlamı taşıdığını bildikten sonra ne diye en iyiye düşman olacakmışım? Aklı başında bir kişinin on dokuzuncu yüzyılın devrimci jargonuyla bir yere varılabileceğini iddia edeceğine ihtimal vermiyorum. Üstelik aristokrasinin kiliseyle birlikte Avrupa medeniyetinin oluşumuna dolaysız ve ilk elden hangi katkılarda bulunduğunu fark edebilmek için birkaç kitap karıştırmak yeterli. Avrupa medeniyetine dahil olmak isteyen, medeni milletler ailesine katılırsa ayakta kalabileceklerini hesaplayan Osmanlılar da bunu kolayca fark etmişlerdi. Bir zâdegân sınıfı üretmenin ülkenin daha Batılı olmasına yarayacağını, Batılılaşmayı hızlandıracağını umuyorlardı. Daha sonra Cumhuriyet rejimi aynı yöndeki umudu bir Türk burjuvazisi üretme çabalarına bağladı. Her ne kadar malî zorluklar sebebiyle devletçiliğe gidildiyse de devletçiliğin "teşebbüs-ü şahsî esas olmak üzere" benimsendiği daha işin başındayken vurgulandı.

Aradan bunca yıl geçtikten sonra Avrupa''ya koşut bir yapı kazanma beklentilerine ulaşıldı, umutlar gerçekleşti mi? Elbette hayır. Bir toplumsal sınıfın fânûsta veya limonlukta üretilmesi, tarihle gelen toplum unsurlarının fabrikasyon yoluyla meydana getirilmesi asla mümkün değildi. Ne Osmanlı Batılılaşması zâdegân sınıfını, ne de Cumhuriyet Batılılaşması burjuvaziyi doğurabildi. Peki, bu kadar uğraşıldı da hiç mi bir şey olmadı? Çok şey oldu. Devletin dümen suyundan giderek modernleşmenin bekçiliğini yapan bazı "asrî" aileler merkezî otorite tarafından kayırıldı. Kayırılanların sabiteleri yoktu. Gerçek aristokrat olmadıklarından dolayı bu ailelerin ne kendilerine mahsus kalıplaşmış hareket tarzları ve ritüelleri, ne de vazgeçemeyecekleri manevî değerleri vardı. Yapabilecekleri tek şeyi yaptılar: Oğullarının ve kızlarının toplumdaki itibarlı yerleri işgal etmelerini temin için merkezî otoritenin şemsiyesinden faydalanmasını sağlamak. Modernleşme sürecinde Türk toplumu zâdezedelikle mâlûl oldu. Biz toplum olarak bu mâlûliyeti görmezlikten geldik; giderek bu sakatlığı istismar etmenin yollarını aradık. Zira başarıya kavuşmak için giriştiğimiz işleri görürken (Başarıdan artık ne anlıyorsak?) kendi bileğimize, kendi yüreğimize güvenmek yerine kapağı merkezî otoritenin şemsiyesi altına atmak hepimizin işine geldi.