İskelet isyan ediyor!

Ankara şehri 70''li yılların başında şiddetle susuzluk çekti. İlk mesele yeterli suyun temin edilemeyişiydi. İkinci olarak su tevziatındaki zorluklar, belki de dönen dolaplar geliyordu. Ünlü bir mimarın belediye başkanı seçilmesiyle her iki meselenin de çözümünde olumlu adımlar atıldı; ama ilk aşamada tatminkâr bir sonuç alınamadı. Aksiliklerin izahını Vedat Dalokay şu cümleyle yapmıştı: "Şebeke isyan ediyor!" Herkese yetecek ölçüde su pompalandığı zaman hem köhne, hem de kapasitesi daha düşük bir nüfusa göre ayarlanmış borular orasından burasından patlayıveriyordu.

Çeyrek asır önce Ankara şehrinin sadece su nakletmek zorluğu yüzünden yaşadığı aksiliği şimdi bütün Türkiye ekonomik, sosyal ve siyasi iskeleti sebebiyle yaşıyor. Türkiye''nin iskeleti isyan ediyor! Hangi meşguliyet alanını sözkonusu edersek edelim Türkiye''nin yapısı, kuruluş biçimi elde etmek istenilen sonuç için elverişli değil. Çünkü modernleşmemizi bünyemizi teşkil eden unsurları yeni şartlara cevap verecek tarzda dönüştürmek suretiyle değil, şartlar gerektirdikçe bünyemize yeni unsurlar ilâve etmek suretiyle gerçekleştirdik. Diyelim ki ortaya modern bir "beden" çıktı; ama bu beden hareket etmek için hiç de modern olmayan, alelacayip bir iskelet kullanıyor.

Garabet en çok iktisadî işleyiş içinde kendini belli ediyor. Nasıl olup da yürümemesi gerektiği halde işlerin yürüdüğü bilmecesi içinden şimdilerde herkes "kayıt dışı ekonomi" diyerek sıyrılmaya bakıyor. Oysa Türkiye''de "kayıt içi" kabul edilen ekonominin dünya standartlarıyla hiç de uyum içinde olmadığı gözden kaçırılıyor. Klasik iktisat üretimin şu dört unsur bir araya gelince gerçekleştiğini söyler: Toprak, sermaye, emek, teşebbüs. Aynı anlayışa göre toprak sahibinin payı rant, sermayedarın payı faiz, emekçinin payı ücret, müteşebbisin payı kârdır. Bu tasnifi buraya onun gerçeklerle ne kadar örtüştüğünü, günümüzde neyin neye tekabül ettiğini tartışmak için aktarmış değilim. Söylemek istediğim Türkiye''de iktisadi işleri çekip çevirenler gözönüne alınınca en basitinden, en kabasından bir tasnifin bile mümkün olamadığıdır. Meselâ Türkiye''de belirgin bir "işadamı" tipi var mıdır? Varsa o bir rantiye gibi mi, bir sermayedar gibi mi, beyaz yakalı kalifiye bir eleman gibi mi, yoksa bir bezirgân gibi mi davranmaktadır?

Nasıl davranırsa davransın; bir işadamının varması gereken sonuç kârını azamiye çıkarmaktan başka bir şey olamaz diyecekseniz ben de size kazın ayağının hiç de öyle olmadığını söylerim. İşadamının nasıl davrandığı yalnızca onun toplumdaki yerini belirlemez, aynı zamanda o toplumun yapısının neye teveccüh ettiğini de belli eder. Eğer Hong Kong, Taiwan gibi yerlerde yapılan bazı işlere "monkey business" deniyorsa, bu durum o toplumların kârdan paylarına ne düşerse düşsün kapitalizmin standartlarını uhdesinde barındıran ülkeler karşısında maymunluktan ileri gidemeyişlerinin bir sonucudur. Kârın hangi miktarda olduğu elbette önemli; ama onun ne şekilde sağlanmış bir kâr olduğu daha önemlidir.

Hepsinden önemlisi bir toplumda işadamının "ne" olarak davrandığıdır. Kapitalist yapıları başka toplumları etkileyen bütün ülkelerde işadamları üzerinden para kazandıkları, kâr ettikleri şeyde ve şeyle öncülük yapmışlardır. Bu da o toplumda ticaret ve üretim dışında kalan meşguliyetlerdeki öncüleri teşvik etmiştir. Türkiye''de ise işadamı mevkiine yerleşmiş olanlar ya tefeci yahut memur gibi veya, hem tefeci, hem de memur gibi davranıyor. Türkiye''de bir isyan var. Türkiye''nin iskeleti her türlü aklîleşmeye, her türlü nizam fikrine, her türlü öncülük ve sorumluluğa isyan ediyor.