İyiyi bilen iyi

"Pazar için üretim" kapitalizmin dünya hakimiyetine giden yoldaki önemli uğraklarından biridir. Türkiye''nin çarpık, hastalıklı, tıknefes kapitalizmi emtia üretiminde gösterdiği başarısızlığı şahsiyet üretimiyle telafi etmeye uğraşıp durdu. Lale devrinden bu yana millî pazarımız tebcil ve/veya takbih edilecek şahsiyetlerle dolup taşıyor. Padişahlar, paşalar, muharrirler, sanatkârlar halkın dibini koklayarak iyi-kötü ayrımına tâbi tuttuğu pazar, giderek pazarlık nesneleridir.

Kamu pazarında bir yeri olsun isteyen Türkler şimdiye kadar seçilip alınacak vasıflarla donanmış olmayı "iyi" saydı. Bu tutum şahsiyet pazarı esasına dayalı kapitalizmin geçerli olduğu her alanda iyi iş gördü. Ziya Paşanın verdiği hükmün hep tersi doğrulandı. Kişinin yaptığı iş onu yansıtan ayna gibi algılanmadı. Lâfına, vâdettiği şeylere bakıldı. Bir şahsın "rütbe-i aklı" eserinde görülmedi, görünmedi. Çünkü eser mâmul madde olma vasfından kaçınamazdı. Oysa Türkiye bir hammaddeler diyarıydı. İnsanlar imâl edilememiş olmakla, imalât hatası olmakla övünüyorlardı.

Kapitalist toplumda bir malın olduğu kadar, bir insanın da "iyi" olması müşterinin tercihine bırakılmıştır. İyinin iyiliğine iyi olan karar vermez. Pazar için üretimin esas alındığı şartlar kötü paranın iyi parayı kovabilmesi için hazırlanmıştır. Daha doğrusu, "iyi" kavramı yerini "geçerli" kavramına terk etmek zorunda kalmıştır. Geçerli olan "moda" olandır. İnsanların bazıları modaya uymak istemeseler bile kendilerini çaresizlikle kuşatılmış olarak bulurlar. Kapitalizm hükmünü yürüttüğü sürece modayı reddedenler modanın sundukları dışında bir şeyle temas edememek gibi bir baskı altında kalır. Kapitalist toplum inzivayı imkânsız kılar. Çünkü moda kılık kıyafetle sınırlı kalmaz. Diğer yaşama araçlarının, fikirlerin ve şahsiyetlerin modası baskısını her toplum birimi üzerinde hissettirir.

Kuşatmayı yarmak, iyinin iyiliğine iyinin karar verdiği bir hayat ortamına kavuşmak için ilk yapılacak iş iyi olana değil de geçerli olana etki alanı bağışlayan temeli sorgulamaktır. Böyle bir sorgulamaya giriştiğimizde görürüz ki iki zaaf modanın güç kaynağıdır. İlk zaaf zahirde olup bitenin her şey olduğunu kabulden, her olayın bir de iç yüzü olduğunu hesaba katmamaktan doğmaktadır. Bu zaafın bir adı da bilgisizliktir. Olayların iç yüzünü öğrenirsek geçerli olanın kof mu, değerli mi olduğunu fark edecek olgunluğa ulaşabiliriz. İkinci zaaf ahlâkidir. Eğer geçerli olana rağbet ederek insan olarak kendimizi kamuya yutturabiliyorsak iyi olanın değil geçerli olanın el üstünde tutulması işimize gelir. Çünkü herkim geçerli olana rağbet ediyorsa kişi olarak kofluğunu saklıyordur. "İyiyi bilen iyi" pazarda oluşan fiyatın neye tekabül ettiğine bakmaz.