11 işçinin ölümü

Fahri Aral, "Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti''nde EMEK TARİHİ" (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları) başlıklı Touraj Atabaki ve Gavin D. Brockett''in derlediği güzel bir kitap daha yayınlamış. Kitapta derleyenlerin dışında Türkiye''den de yedi genç araştırmacının yazıları yer alıyor. Kitaptan (şimdilik) iki yazıyı okuyabildim. Ülkenin "emek tarihi"ni merak edenler açısından çok yararlı bir çalışma var önümüzde.

Nurşen Gürboğa imzalı "Madencilikte İş Mükellefiyeti" başlıklı yazı Zonguldak Kömür Havzası''nda 1940-1947 arasındaki emek tarihini analiz ediyor. O yıllarda kömür işçilerine getirilen "iş mükellefiyeti" kendisinden hareketle Tek Parti döneminin sadece çalışma hayatı değil, siyasete ilişkin bakışını-tutumunun gözden geçirilebilecek nitelikte büyük bir konu. Ama ben bu çalışmadan "11 işçinin ölümü"nü hatırlayarak işçilerin barınma koşullarına ilişkin verilen bilgilerden birkaç satır aktarmak istiyorum.

Kömür Havzası''ndaki işçilerin barınma koşullarını inceleyen 1941 tarihli bir teftiş raporundan:

"Her ocakta numüne olarak yapılmış olan birkaç pavyon istisna edilirse amelelerin büyük bir ekseriyetinin gayet müzdeham bir halde olduğu ve yine sobasız, karyolasız, yataksız, zeminleri toprak barakalarda sefilane bir tarzda iskân edildikleri, mevcut amelenin beşte birini teşkil eden kısmında tamamile açıkta bulunmalarından yazın ağaç diplerinde ve gölgelerinde barındıkları, kışın da münavebe ile 24 saat içerisinde 2-3 amelenin aynı yatakta yatırıldığı, amelenin meskûn bulunduğu binaların ekserisinin hamam ve banyoları olmadığı, mevcut bulunanların da susuzluk yüzünden muattal bir halde bulundukları ve yine kullanma suyunun azlığı yüzünden birçok amelenin aylarca yıkanmayarak kirli kaldıkları, helaların pis, sifonsuz, gayri sıhhi ve ihtiyaca gayri kafi olduğu..."

Kömür madenlerinde zorunlu olarak çalıştırılan bölge köylülerinin sıtma, tifüs ve tüberkülözden kırıldıkları yıllar... Bir kâse çorba ve bir somun ekmekle kömür madenlerinde en az 12 saat çalıştırılan köylü-işçiler... "Sonuç olarak rotasyon usulü çalışan işçiler, madenlerde kilo kaybediyor ve evlerine acınası bir halde dönüyordu."

Bu sefaletin üzerinden yarım yüzyıldan fazla zaman geçmiş. Ama "11 işçinin ölümü" dolayısıyla önümüze gelen görüntülerden anlaşılıyor ki, geçen yarım yüzyılın beraberinde getirdiği özellikle yeme-içmeye ilişkin birkaç "ilerleme"yi dışarıda tutacak olursak, "barınma" meselesinde çok da ileriye gittiğimiz söylenemez.

"11 işçinin ölümü" üzerine Başbakan başta olmak üzere konuyla ilgili bakanlardan olaya sebep olanları kınayıcı sert açıklamalar geldi. Mesela Çevre ve Şehircilik Bakanı Bayraktar, TBMM Genel Kurulu''nda yaptığı konuşmada işçilerin ölümünü "insanlık suçu" olarak niteledi. Sosyal Güvenlik ve Çalışma Bakanı ise "iş güvenliği" konusunda yaptıkları hazırlıkları açıkladı.

Ancak hükümetin ve idarenin –itirazınızın olmadığını sanıyorum- ülkedeki hemen her inşaatta çalışan işçilerin barınma koşullarının söz konusu kazada alev alan çadırlardan (ve daha beterlerinden) oluştuğu apaçıkken, "11 işçinin ölümü"nün ardından –sanki- olağanüstü bir "münferit" olaymış gibi söz etmesi ne derece doğru ve inandırıcıdır?

Besbelli ki, işçilerin barınma koşullarına ilişkin yasal düzenleme eksiktir ve idare bu eksiklikten "güç alarak" gerekli denetimleri zamanında yapmamıştır. Bu tespitten hareketle "kalkınan ama denetimsiz kalkınan bir ülke" olduğumuz sonucunu çıkartmak yanlış mı?

Peki bu durumda bu "münferit" olayın tekrarlanmaması için neler yapılmalıdır? Bu yönde atılacak ilk adımın konuyla ilgili yasanın çıkarılması ve bu yasanın ortaya koyduğu koşulların sıkı biçimde denetimini yapacak birimlerin bir an önce oluşturulması olduğu açıktır.

Ancak bana göre (de) bu önlemler yeterli değildir. Bu büyük sorunun (ve de tabii ki "iş güvenliği" sorununun bütününde) layıkıyla üzerine gidilebilmesi ve çözülebilmesi için işyerleri merkezli başta bir denetim yöntemini de devreye sokmak gerekiyor.

Bu yöntem, hiç kuşkusuz, işyerlerinde alınması gereken önlemleri denetleyecek olan işçilerden-çalışanlardan oluşan denetim mekanizmalarının oluşturulmasıdır. Bunun da yolunun sendikalardan ve sendikalaşmadan geçtiğini hatırlamaya gerek var mı?

Tek başına belli sayıdaki çalışma bakanlığı müfettişlerinin denetimleriyle sonuç alınabilmesi mümkün mü? Bu koşullar, denetimlerin belli sayıda işçisi-çalışanı olan işyerlerinde gerektiğinde söz konusu müfettişlerini de göreve çağıran sendikalı işyeri temsilcileri tarafından sağlanabilir ancak.

Son on yılların "kimlik siyaseti" denilen yeni siyaset yapma tarzının yararlarını inkâr etmek mümkün değil tabii ki... Ancak bu "kimlikler" bolluğunda -özelikle Türkiye gibi katara sonra eklenen ülkelerde- eskinin pek şanlı "sınıfsal aidiyet" merkezli siyasetinin nasıl kapı dışarı edildiğini de unutmayalım. Bugün "sendika-sendikalaşma"dan bahis açılınca yüzleri asılan kesimlerin giderek artmasının nedeni de bu tercihten kaynaklanmıyor mu? Bu tercih "sendika-sendikalaşma"nın işlevini sadece "ücret pazarlığı"na ve onun "korkusuna" bağlayan bir anlayıştan kaynaklanıyor. Oysa bakın: Yüzde ellisinin "kayıt dışı" olduğundan, çalışanların önemli bir bölümünün SGK kapmasında olmamasından ("sigortasız") şikayet edilen bir ekonomik hayatı rayına oturtacak olan da gelişmiş bir sendikal hayattan başkası değildir. Sözüm -tabii ki- bu durumun keyfini çıkaranlara değil, bu durumdan şikayet edenlere...