"Eşitlikçilik" zararlı olabilir mi?

Prof. Şükrü Hanioğlu''nun Sabah gazetesinde (haftada bir) yayımlanan yazılarının okurlarından birisiyim. Değerli tarihçi bu yazılarında akademik çalışmalarında etraflıca işlenmiş konulara yeri geldikçe aktüel tartışmalarla ilişkisi içinde yer veriyor.

Hanioğlu''nun 4 ay kadar önce (19.12.2010) yayımlanan –ve benim basıp bir kenara koyduğum- “Eşitlikçilik ayrımcığı ve ırkçılığı tetikleyebilir mi?” başlıklı yazısı bunlardan birisi.

Görüyorsunuz, yazının başlığı bile tek başına siyaset felsefesinin ve tarihinin genellikle unuttuğumuz önemli bir tartışmasını -bayağı rahatsız edici bir biçimde!- hatırlatan türden. Okurlarını “modern devlet”in özellikle Fransız Devrimi''nden sonra çokça tartışılan bir problemini düşünmeye davet ediyor. Büyük Devrim''in “Eşitlik, Özgürlük, Kardeşlik” ilkesinin-düsturunun (da) eleştirile bir bakışla değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.

Yazının “giriş” faslında şu satırlarla karşılaşıyoruz:

“Kuruluş felsefesi eşitliğin kutsanmasına verilebilecek en güzel misâllerden birisi olan ABD nasıl olup da uzun süre ırk ayrımının en acımasız biçimde uygulandığı bir toplum olabildi? “İnsan Hakları” kavramının yaratıldığı Batı Avrupa''da Müslümanlara yönelik toplumsal tavırların ırkçılık boyutuna ulaşmasını nasıl açıklayabiliriz? Osmanlı Ermenileri neden 1915''te, eşitliğin anayasal güvence altına alındığı bir düzen ve “adalet, uhuvvet, hürriyet, müsâvat” kavramlarını gururla ambleminin ortasına yerleştirmiş bir siyasî partinin iktidarı altında Deyr-i Zor çölüne tehcir ettirildiler? “Ümmetten millet, kuldan vatandaş yaratmış olan” cumhuriyet rejimimiz niçin 1942''de Varlık Vergisi uygulamasıyla değişik kökenlere mensup vatandaşlarımın mal varlıklarını gasp etti?”

Son ikisi kendi tarihimizden seçilmiş yukarıdaki sorular ilginç bir paradoksu tespit etmemize yardımcı olabilir.”

Yazara göre bu “paradoks''un, yani bir toplumun “eşitliği” kutsarken aynı zamanda “eşitsizliği” uygulayabilmesinin açıklaması “eşitliğin fetişleştirilmesi”nde yatmaktadır: “…eşitliğin fetişleştirildiği toplumlarda değişik grupların ''ötekileştirilerek'' ve ''kuralı bozmayan istisnâlar haline getirilerek'' tapılan eşitlik alanının dışına çıkarıldıkları” gözlenmektedir. “Bunu yapmak için ırkçılığa sarılmak ise en kolay çare olarak görülüyordu.”

Bu çerçevede, bir dönem “beyaz Amerikalılar”ın büyük kısmının siyahları “ırklarının düşük zihinsel kapasiteleri” nedeniyle “istisna” haline getirmeleri gibi, bugün de Avrupa''da pek çok ülkede Müslümanlar, “barbar geleneklere, moderniteyle uyuşmayan kültüre sahip oldukları” savıyla “istisnâ” haline getirilerek ayrımcılığa tabi tutulmaktadırlar.

Hanioğlu, bu çerçevede Türkiye''de Kürtlerin ve “başörtülüler”in de nasıl birer “istisna” haline getirildiklerini hatırlattıktan sonra benim özellikle ilgimi çeken şu karşılaştırmayı yapıyor:

“İlginçtir ki doğaları gereği ''eşitsizlik''i benimseyen, bunun hukukî altyapısını tesis eden imparatorluklar ayrımcılık yapmışlar; ancak bu ırkçı söylemin yükselmesi gibi bir netice doğurmamıştır.”

Bu tespitine örnek olarak da Tanzimat öncesi Osmanlı toplumunu gösteriyor. Bu imparatorluk da “doğası gereği” eşitsizliği benimsediği için toplumsal hayat “doğal” bir eşitsizlik içinde hangi “millet”in hangi vergiyi ödeyeceği, hangi renkte elbise giyeceği gibi titizlikle belirlenmiş “eşitlik” tanımayan bir “ayrımcılık” içinde geçiyordu. Ancak: “Dolayısıyla, eşitsizliği meşrulaştırmak amacıyla kimseyi istisnâ haline getirmeye, bunu sağlamak için de ırkçı söylemlere sığınmaya ihtiyaç görülmüyordu.”

Hanioğlu''nun bu hatırlatmadan sonra verdiği şu örnek de çok dikkat çekici doğrusu:

“1915''te bir Ermeni hiç şüphesiz cizye ödeyen, sarı çizme giyemeyen, Müslümanlarınkinden yüksek ev yapamayan bir zımnî olmayı, anayasa ile güvence altına alınan eşitliği kutsayan, “müsâvat” kelimesinin iktidar partisinin ambleminin ortasında parladığı bir toplumda “vatandaş” olmaya tercih ederdi. Benzer şekilde 1942''de bir İstanbul Musevîsi''nin cemaatinin zımnîlik günlerini güzel bir hâtıra olarak anması pek de şaşırtıcı bulunmazdı.”

Şimdi yazıdan ayrılarak birkaç adım daha atmaya çalışalım:

1915''de “eşitsizlik” içinde yaşan bir Ermeni''nin bu koşullarını “müsavat” kelimesini ambleminin ortasına yerleştiren bir iktidar partisinin “vatandaşı” olmaya tercih etmesinin nedeni tabii ki “ulus devlet”in ortaya çıkmasıdır. Açılan dönemin politik kültürünü şöyle özetlemek yanlış olmasa gerek: “Artık herkes eşittir, Ermeniler, (…) hariç!”; “Bu ülkede yaşayan herkes eşit birer vatandaştır, Ermeniler, (…) hariç!” Devlet “Millet”i (büyük harfle) “eşitlikçilik” ilkesi doğrultusunda “eşit” kılarken, imparatorluğun “milletleri” (küçük harfle) sahneye yeni çıkan ırkçılığın eseri olarak “istisnâ” konumuna getirilmektedir.

Bu gelişmenin siyaset felsefesi terminolojisi içindeki tarifinin Halkın-Milletin “bir ve bölünmez” olduğunu ilan eden “ulus-devlet”in ideolojisi içinde aranması gerekmektedir. Bu dönüşümün Fransız Devrimi''nin bir icadı olduğunu da unutmayalım. Bu süreçte yeniden tarif edilen Halk-Millet “birlik” formu altında ifade edilen “egemen” konumuna yükselirken, “teori”den başlayarak “otonomi”ler ortadan kalkmaktadır.

Geldiğimiz nokta birkaç satırla gözden geçirilebilecek gibi değil. Ama hiç değilse şu kadarını söyleyerek bitirelim yazıyı: “Otonomi”leri ortadan kaldırmaya azmetmiş olan bu “BİR”lik peşinde koşan teori ve pratik asıl olarak, toplumların zorunlu olarak “çatışma-ayrılık” barındırdığı gerçeğinin daha işin başından itibaren reddedilmesinden kaynaklanmaktadır.