Küresel ekonomide ciddi yavaşlama

Eylül ayının başından itibaren tüm küresel piyasalar desteksiz bir düşüş süreci yaşıyor. Bu dönem, sadece krizin merkezi ekonomilerde değil, ama aynı zamanda zafiyet taşısın, taşımasın tüm piyasalarda belirgin kayıpların yaşandığı bir dönem olarak kayda geçecek.

Gelişmiş ekonomilerin mali kesimlerinin yıkım yaşadığı, resesyonist etkilerin kısa vadede düzelebileceği eşiklerin aşıldığının görüldüğü ve neticede tüm ülke ekonomilerin, kimi zaman koordineli, ama hemen her zaman radikal adımlar attığı bir dönemden geçiyoruz.

Önceki haftalarda atılan adımların ardından pek çok yorumcu, piyasalarda panik oluşturabilecek safhaların geride kaldığına inandığını ifade ediyordu. Bu yorumcuların beklentisi en azından başlangıçta kısa süreli patlamalar halinde yükselişler olabileceği şeklindeydi.

Geride bıraktığımız hafta, bu açıdan makul bir test ortamı sağlıyordu. Gerçekten de atılan adımların ardından, özellikle bankalar arası para piyasalarında yavaş yavaş da olsa belli bir düzelme oluşmaya başlamıştı. Para piyasalarındaki likiditeyi ve güven unsurunu tahmine yönelik takip edilen “TED makası” (3 aylık Dolar LIBOR ile 3 aylık ABD Hazine kağıdı arasındaki fark) geçen hafta içinde neredeyse 100 baz puan geriledi. Uzun vadeli ortalaması 30 baz puan civarında olan söz konusu makas, 2007''nin Ağustos ayında itibaren tarihi zirvesi olan 80 baz puanın üzerine fırlayarak 240 baz puana çıkmış, ardından da geçtiğimiz ayın ortasına dek 220 ile 80 baz puan arasında salınımlar sergilemişti. Eylül başı ile önceki hafta arasındaki 40 gün içerisinde TED makası 120 baz puandan 450 baz puana fırlamış ve önceki haftayı 360 baz puanın üzerinde kapatmıştı. Makasın geçen hafta içindeki daralması, bankalar arası para piyasalarının, henüz tam anlamıyla olmasa bile, bir miktar çalışmaya başladığının işareti. Krizin gerçek anlamda aşılabilmesi ve söz konusu piyasaların normal şartlar altında çalışabilmesi için makasın 50 baz puan seviyelerine gerilemesi gerekiyor.

Ancak mali kesime yönelik panik havasının, atılan adımlar sebebiyle durulması ve para piyasalarının, yavaş da olsa, yeniden işlemeye başlamış olması, piyasalarda beklenen patlamayı tesis edemedi. Öyle anlaşılıyor ki, yaşanan sürecin sonucunda oluşan atmosfer, her türlü yatırımcı ve tüketiciyi belirgin bir şekilde menfi yönde etkilemiş.

Beklentilerde düzelmenin görülmüyor olmasına temelde iki gerekçe vermek mümkün. Her şeyden önce insanlar, son dönemde atılan ve atılması beklenen politika adımlarının belli ölçüde etkilerini görmek istiyor. Bu çerçevede özellikle tüm dünyada kredi kurumasına dönüşen sürecin durulması ve piyasalarda likiditenin ve istekli alıcıların ortaya çıkması gerekiyor. Dahası mali kesim şirketlerindeki kanamanın büyük ölçüde durulması gerekiyor. Sürecin sadece ticari ve yatırım bankalar açısından değil, dönemsel olarak pozisyon kapatmak ya da mevcut pozisyonları sebebiyle teminat arttırmak zorunda kalan hedge fonlar açısından da müspet yönde gelişmesi lazım.

İkinci olarak krizin reel kesim üzerindeki etkilerinin boyutunun henüz bilinmiyor olması, ciddi bir tedirginlik noktası. Bugün dünyanın çeşitli bölgelerine ait farklı öncü göstergeler, küresel ekonominin önemli bir yavaşlama sürecine gireceğini ortaya koyuyor. Bunlardan uluslararası hammadde taşımacılığındaki arz ve talebi büyük ölçüde ortaya koyan Baltic Dry Endeksinin zirve yaptığı bu yılın Haziran ayından beridir devamlı surette düşüyor olması, krizin boyutlarını ortaya koyması açısından dikkate değer. Söz konusu endeks, üretim öncesi hammadde taşımacılığının gidişatını ortaya koyduğu içi güçlü bir gösterge. Bu endeksin 2006 ile 2007 sonuna dek arttığı, 2007''nin son çeyreği ile 2008 başlarına kadar azaldığı (bekle - gör dönemi), ama ondan sonra yeniden yükselerek zirve yaptığı (kısa bir bekle - gör dönemi ardından reel kesim üretime devam etmiş) ve son üç ayda endeksin hızlı bir şekilde 2003 yılındaki seviyelere gerilediği göz önüne alınırsa, küresel üretimin içine girdiği yavaşlamanın boyutu anlaşılabilir.

Tabiatıyla bu durum, küresel ekonominin içine girdiği girdaptan çıkışın oldukça uzunca bir vakit alabileceğini gösteriyor.