Küresel krizde kamunun rolü

Küresel ekonomiyi etkisi altına alan kriz fırtınası konusunda tarafların kafaları hâlâ oldukça karışık. Kimileri krizden merkez bankaları ve düzenleyici/denetleyici kurumları sorumlu tutuyor.

Suçlamalar farklı dozlarda yapılıyor. Daha ılımlı yorumcular, kriz sonrası otoritelerin uygulamalarından dem vururken, eleştirilerini daha uçlara taşıyanlar krizle patlayan balonun oluşmasından dahi başta FED olmak üzere merkez bankalarını suçluyor. Düzenleme ve denetleme sürecinin piyasaların gelişme hızına yetişemediği devamlı bir surette ifade edilirken, bir taraftan da otoritelerin kriz sonrası krize aşırı tepki vererek aşırı düzenleme furyası başlatmaması konusunda uyarılar da yapılıyor.

Tabii olarak otoritelerden bu suçlamalara karşı cevaplar da geliyor. Kriz öncesi konut piyasalarında aşırı bir şişmenin olduğunu söyleyen ve bunun sebebini o dönemin merkez bankası faiz politikalarına bağlayanlar, Alan Greenspan''ın faiz artırımlarına başlamakta geciktiğini ifade ediyorlar. Büyüme sinyallerinin alınmaya başladığı andan itibaren faiz artırımlarına geçilmesi gerektiğini, ancak sıkı para politikası geç devreye girdiği için başta konut piyasalarında olmak üzere oldukça büyük balonların olduğunu savunanlara karşı emekli FED Başkanı Greenspan cevap vermekte gecikmedi. Greenspan, suçlamaların haksız olduğunu, sıkı para politikasına geçmek için şartların eleştirenlerin söylediğinden daha sonra ortaya çıktığını, FED faiz oranları ile kredi hacmi arasındaki ilişkinin de iddia edildiği gibi güçlü olmadığını savunuyor.

Greenspan''a göre kriz, yatırımcı camianın aşırı risk iştahı çıkmış. Piyasalarda aşırı risk iştahının alacağı şekillerin önceden bilinmesinin mümkün olmadığını, düzenleme ve denetleme mekanizmalarının en aşırısının bile piyasanın çıkaracağı "yenilikler" karşısında çaresiz kalacağını ifade eden Greenspan, düzenleme ve denetleme sürecinin geçmiş tecrübelerle şekillendiğini ve bu yüzden gelecekte olabilecek yeni kriz noktalarını tahmin etmekte zorlanacağını ileri sürüyor.

Greenspan''ın savunması, başta OECD ve IMF gibi büyük kuruluşlar tarafından alkışlansa da, piyasa analistlerinin önemli bir kısmı FED ve diğer otoritelerin öngörüsüzlüğünü ileri sürmekte devam ediyor. Tahmin edileceği gibi, otoritelere kızanların önemli bir kısmı, son kriz döneminde ciddi yaralar almış yatırım bankaları ve kurumların önde gelen şahsiyetleri. Ne yazık ki, eleştirilerinde en hararetli olanların önemli bir kısmı, işler kötü gittiğinde düzeni sağlamanın devletin bir görevi olduğunu savunduğu halde, piyasalar yükselişteyken otoritelerin müdahalelerinden rahatsızlık duyanlar. Buradaki yaman çelişki, işlerin kötü gittiği anda etkin bir piyasa müdahalesinin ortamının işler iyi gittiği zaman tesis edilebileceği. Bu da, ister istemez denetim ve düzenlemenin kapsamını ve derinliğini arttırıyor.

Burada iki sorun karşımıza çıkıyor:

Düzenleme ve denetim arttıkça, piyasa oyuncularının kural dışı oynama yollarına merakı artıyor. Zira artan düzenleme ve denetim "kabul edilebilir" işlemlerin maliyetini yükseltiyor ve "kayıt dışı" işlemlerin cazibesini arttırıyor. Mesela Basel kuralları, daha fazla risk alan bankaların daha fazla sermaye tutmalarını gerektirdiği için, bankaların en riskli işlemlerinin bir kısmını bankacılık (ve denetim) dışı kurumlara yönlendirmesine sebep oldu. Sistem karmaşıklaşıyor ve sonuçta risk-maliyet dengesini ölçmek mümkün olmuyor.

İkinci sorun, denetim ve düzenlemenin artması, öngörü kabiliyetinin artması anlamına gelmiyor. Ekonomik sistemin birbirine bağlı halkalardan oluştuğunu varsayarsak, zayıf olduğunu düşündüğümüz halkaları sağlamlaştırsak bile; sistem zorlandığında, zayıf olduğunu düşünmediğimiz bir yerden kırılabiliyor zincir. Yani zincirin bir yerlerinde illa ki, bir en zayıf halka bulunuyor.

Devlet ve piyasa ilişkisi, bu krizle nihai bir şekil almayacak. Her dönem, kendine has şartları ile bu ilişkiye kendi rengini vermeye devam edecek.