Uzak ülke

Fatma Karabıyık Barbarosoğlu uzun süredir üzerinde çalıştığı Fatma Aliye Hanım''la ilgili romanını yayımladı: Fatma Aliye: Uzak Ülke (Timaş Yay. Ocak 2007)

Ünlü tarihçi Ahmet Cevdet Paşa''nın kızı olan Fatma Aliye, ilk Türk kadın romancımızdır. 1862''de İstanbul''da doğdu 1936''da yine İstanbul''da öldü. Özel öğrenim gören Fatma Aliye babasının görevleri sebebi ile Halep ve Şam''da bulundu. Gazi Osman Paşa''nın yeğeni, Abdülhamid''in Feriki Mehmed Faik Paşa ile evlendi. Ahmed Midhat Efendi''nin teşvikleri ile edebî sahada eserler verdi, tercümeler yaptı. 1897 Savaşı yıllarında asker ailelerine yardım amacı ile dernek kurdu. II. Meşrutiyet yıllarına kadar yaygın bir şöhreti olan Fatma Aliye daha sonraki yıllarda yazı hayatından uzaklaştı, unutuldu.

İlk kadın romancımız olması hasebi ile Amerika ve Avrupa basını kendisinden söz etmiştir.

“Nisvan-ı İslâm” adlı eseri Fransızca ve Arapça''ya, “Ûdî” adlı romanı Fransızca''ya çevrilmiştir.

Eserlerinden bazıları: Hayal ve Hakikat (1891), Muhadarat (En meşhur romanıdır 1891-92), Ref''et (1897), Ûdî (1899), Enîn (1912). Çeşitli yazarlardan yaptığı tercümeler ve A. Midhat Efendi ile olan mektuplaşmalarının bir kısmı “Tercüman-ı Hakikat”te; çoğu kadınlarla ilgili makaleleri “Hanımlara Mahsus Gazete, İnkılab, Mehasin, Ümmet” gibi gazete ve dergilerde yayınlanmıştır.

Edebiyata yansıması açısından tarih beni hep korkutmuştur. Geçmişe gidebilmek, o atmosferi solumak, kişilerle hemhal olmak son derece güç. Yazar da benim bu endişeme katılıyor sanki, şu soruyu soruyor bir yerde: “Tarihi bir kahramanı yazmak yazarın ne kadar hakkıdır”. Bu soru burada dursun.

Ahmet Cevdet Paşa Osmanlı batılılaşmasının nirengi noktalarından biri. Osmanlı kalarak batılılaşmak istiyor. Bu mümkün mü yoksa muhal mi? Romandan edindiğim izlenim kızının da aynı yolda olduğudur.

Ancak Fatma Aliye bu yolda büyük ızdıraplar çekmiş. Bilhassa kızlarının hayatları yüzünden Öyleki bunlardan biri (İsmet Hanım) Katolik rahibe oluyor ve uzun süre izini kaybettiriyor. Fatma Aliye dedektifler tutarak bir zaman Fransa''da kızını arıyor.

“Arayış” romanın anahtar kelimesi olabilir. Fatma Aliye, hem memleket, hem kendi, hem de çocukları için güvenli bir gelecek peşindedir.

Roman yazarı Fatma Aliye''nin kaybolmuş hayatını aydınlatmak için iz sürüyor. Bu iğne ile kuyu kazmak gibi bir şey. Gerçeği ararken bir belgeye sarılırsınız, bir torunun itiraflarına ihtiyacınız olur. Ne belge konuşur, ne torun işi ciddiye alır. Öyle ki varlığını bildiğiniz bir fotoğraf dahi ortaya çıkıp size biraz umut vermez.

Gerçeğin peşinden giderken roman gereği tahayyulata sığınmak meseleyi çözer mi?

Yoksa rahmetli Mehmet Çınarlı''nın tabiri ile “gerçek hayali aşar mı?”

Romanın taşıdığı iki boyuttan biri Fatma Aliye''nin hal tercümesi. Burada gerçek hayali aşıyor ve yazar kendini geri çekiyor.

Öbür boyut “arayış” sürecinde geçirdiği günlere dair. Burada da gerçekleri (fikirleri) kovaladığını görüyoruz.

Fatma Karabıyık tarihe uzandığında (En baştaki doğum sahnesinde itibaren) akıcı, munis, devrin dilinden devşirdiği çağrışımı bol kelime ve deyimlerle sürükleyici bir anlatım yakalıyor.

Zamanın akışını göstermek için kullandığı “takvim yaprakları” da orijinal bir buluş. Ancak unutuluşun, sükut suikastının kurbanı olan Fatma Aliye''nin hal tercümesi ona gereken zengin malzemeyi sunmakta kıskanç davranıyor. Yazar burada kendi hayatı ve günümüzün problemleri ile geçmiş arasında bağlar, ilmikler, oyalar inşa ediyor. Sıkıntılı bir durum.

Kendi tabiri ile belirteyim: “Kadınlar çocuklar gibidir. Sıkıntının adı bile onları ziyadesi ile sıkar”.

Bütün bu sıkıntıları göğüsleyerek “Uzak Ülke”den bize sesler, renkler, duygular, düşünceler, düş kırıklıkları, ızdıraplar taşıyan yazarı tebrik ediyor, nice eserlere diyorum.