Anadolu"da muhacir senayici, girişimci

Tanıdığım Kayserili bir aile, lise öğretmeniyle evlenmesine izin vermedikleri kızlarını bir tamirci çırağıyla nişanladığında çok şaşırmıştık. Sebebini sorduğumuzda verilen cevap ilginçti: "Çırak ama senayici olacak!”

Üniversiteye bu yıl adım atan çiçeği burnunda tam 66 öğrenci. İşletme Yönetimine Giriş dersindeyiz. İstanbul''da doğanları öğrenmek istiyorum; sınıfın yaklaşık yarısı. Peki, babası da İstanbul''da doğmuş olanlar? Sadece iki kişi! Anlaşılıyor ki, öğrencilerim de benim gibi "muhacir".

Muhacirlik bir bakıma Türk''ün alınyazısı. Daha ilkokulda Orta Asya''da kuruyan gölün öyküsünü dinlemeyen var mı? Göl kuruyunca, ne yaparsın, yalın ayak başı kabak da olsa yollara düşüp bir yurt bulmalı. Anadolu, Türklüğü yatıştıran yurt; İstanbul, Anadolu''nun modern çağda barındıramadıklarını ağırlayan kervansaray. Pahalı ve kaprisli. Orada "adam gibi" barınabilmenin tek şartı, girişimci olmak. İster kültür ve siyaset, ister ekonomi alanında olsun, girişimci olmayan İstanbul''da tutunamaz.

Girişimci kelimesi gündelik dilde daha çok işadamları için kullanılıyor, özellikle sanayiciler için. Yıllar önce, tanıdığım Kayserili bir aile, şartları son derece müsait bir lise öğretmeniyle evlenmesine izin vermedikleri kızlarını bir tamirci çırağıyla nişanladıklarında çok şaşırmıştık. Sebebini sorduğumuzda, akrabalarından biri şu cevabı vermişti: "Çırak ama senayici olacak!"

O gün bu gün, sadece Kayseri''de değil, bütün orta Anadolu''da senayiciler çoğaldı. O kadar ki, dervişler şehri Konya, senayicilikte Kayseri''yi bile solladı. Bu hareketliliğin romanı henüz yazılmış değil. Romanlara da ışık tutacak bilimsel çalışmalar ise pek az. Adem Esen ile Kemalettin Çonkar''ın hazırladıkları "Orta Anadolu Girişimcilerinin Sosyo-Ekonomik Özellikleri, İşletmecilik Anlayışları ve Beklentileri" (Konya Ticaret Odası, 1999) başlıklı kitabı aşan bir çalışma yapıldı mı, bilmiyorum. Konya ve Kayseri''nin yanısıra, Sivas ve Tokat illerini de içeren çalışmada, girişimcilerimizin ana nitelikleri şöyle tespit ediliyordu:

1. Girişimcilerimizin çoğu orta yaş grubuna girmektedir. Otuz-elli yaşları arasındakilerin tüm girişimcilere oranı üçte ikiye yaklaşmaktadır. Yirmi-otuz yaş grubu %21, elli-altmış yaş grubu ise %10''luk paya sahiptir. Girişimcilerin yaklaşık yarısı şehir merkezinde, fakat yüzde 28 gibi yüksek bir oranı da köyde doğmuştur. İlçe ve kasabalarda doğanların oranı daha düşüktür.

2. Girişimcilerin %30''unun baba mesleği tüccar-esnaf, %24''ünün çiftçi, %14''ünün işçi, yüzde 13''ünün memur ve %12''sinin senayicidir. Öyle anlaşılıyor ki, tüccar zümre senayiciliğe el atmadıkça iyi kazanamayacağını hesap ediyor, buna karşılık senayiciler ya az çocuk yapıyor veya çocukları başka meslekleri seçiyorlar. Çiftçi, işçi ve memur çocuklarının gözleri de muntazaman senayiciliğe açılıyor olmalı!

3. Girişimcilerin yüzde ellisi 4-6 çocuklu ailelerde yetişiyor! Bu bulgu şaşırtıcı gözükse de, normal. Sıkıntı çekmeyenler, uzun soluklu arayışlar içine girmezler. Muhtemelen ailedeki en okumuş veya hareketli kardeş başı çekmekte, diğerleri de çoğunlukla ona omuz vermektedirler. Tabiî, güngörmüş babanın kanatları altında!

4. Girişimcilerin üçte ikisi şehrin tanınmış ailelerinden, üçte biri de tanınmamışlarından geliyor. "Türkler ticarete kem gözle bakar!" diyenlere ithaf ederim.

5. Girişimcilerin yüzde 94''ü evli ve neredeyse tamamı tek eşlidir. Çok eşlilerin oranı Sivas''ta %4, Kayseri''de %3, Konya''da ise %1.5''tur. Evlilerin %72''si 1-3 çocuk, %24''ü ise 4-6 çocuk sahibidir. Çok çocukluların oranı Konya''da diğer illere göre daha fazladır.

6. Girişimcilerin %65''i kendi evinde, %20''si kirada, %15''i baba evinde oturmaktadır. Ayrıca, başta Kayserililer olmak üzere, girişimcilerin %60''a yakını yeni bir ev yaptırmak istemektedir. Keza, girişimcilerimizin yarıya yakın bir kısmının (%46) yazlık veya bağ evi bulunmaktadır. (Bu erken aşamada, serveti sermayeye dönüştürmek gerekirken, sermayeyi servete dönüştürme yönelişinin bu kadar ileri olması affedilir bir kusur değildir. 1944 yılında Ülker Gıda''yı kuran Sabri Ülker''in, şirket sermayesini azaltmamak için tam 18 yıl kirada oturduğunu hatırlatayım!)

7. Girişimcilerimiz çoğunlukla eğitimlidir. Yüksek okul mezunları genelde %35, Sivas''ta ise %54''lük bir oran teşkil etmektedir. Ancak, girişimcilerin %84''ü yabancı dil bilmemektedir. Yüzde 92''si gazete okuyan girişimciler, genellikle ekonomi haberlerine ilgi duymaktadırlar (%59). Bununla beraber, girişimcilerin sadece %6''sı medyayı tam güvenilir bulmaktadır.

8. Girişimcilerimizin yenilikçi olmaya yatkın oldukları göze çarpıyor. İşletmelerin yüzde 42''si ürettikleri malın kendi buluşları olduğunu belirtmektedir. İlk 500 şirket içinde bu oranın yüzde 5''i geçtiğini sanmıyorum. İstanbul Sanayi Odası, üyelerinden teknolojik seviyeleri ve üretimlerinin ne ölçüde ithalata bağımlı olduğu hususunda bilgi alıp toplumu aydınlatsa, ülkeye büyük bir hizmet yapmış olur. Asıl o zaman Anadolu girişimcisinin marifeti ve istikbal bakımından önemi anlaşılmış olur.

9. Girişimcilerin yüzde 87''si mevcut işlerini büyütmekten yana. Sadece yüzde 13''ü bulunduğu noktadan memnun. Büyütme yöntemine verilen cevap ise farklı: İşletmelerin yüzde 45''i ortaklık yoluyla, yüzde 42''si ise tek başına büyümeyi hedefliyor. Ortaklık isteyenlerin oranı Konya''da yüzde 53, Kayseri''de yüzde 36. Tek başına yürümeye meyyal olanların oranı Konya''da yüzde 33, Kayseri''de yüzde 53. Bu iki şehir iktisat tarihçisi ve sosyologlar için birer araştırma hazinesi. Romancıları ise henüz ufukta gözükmüyor.

10. Araştırmanın en ilginç tesbitlerinden biri şu: Konya, Kayseri, Sivas ve Tokatlı girişimcilerin yüzde 77''si özkaynakları dışında fon kullanmıyor! Konya''da bu oran daha yüksek (%82). Girişimcilerin yüzde 45''i, banka kredisini "haram" olduğu gerekçesiyle kullanmadığını belirtiyor. Yine Konya''da bu oran çok yüksek (%68).

11. Peki, dış kaynak kullanmayan girişimcilerimiz geçici nakit sıkıntılarını nasıl atlatıyorlar? İşletmelerin yüzde 40''a yakını böyle bir sıkıntılarının olmadığını söylerken, yüzde 36''sı hatır senedi kullanıyor, yüzde 12''si ise satıcı kredisi. İşletmelerin büyük kısmı (%85) teşvik kredilerinden faydalanmıyor. Hülasa, Anadolu girişimcisi kendi yağıyla kavruluyor; faize büyük ölçüde bulaşmadığı gibi, gerçekte faiz olmayan birtakım teşvik kredilerine bile "faiz şüphesi" yüzünden yaklaşmıyor.

12. Anadolu girişimcisinin özsermaye tutkusunun arkasında manevî bir değerler manzumesi yatmaktadır. Bir de "ortaklık" kurabilme yeteneği. Şirket zaten ortaklık demektir. Fakat büyük şehirlerdeki şirketlerin çoğu, borsada hisse senetleri alınıp satılmakta olduğu halde, gerçek anlamda ortaklık değildirler. Çoğuna bir aile veya aileler grubu hakimdir. Kayseri dışındaki üç ilde (Konya, Sivas ve Tokat), girişimcilerin dörtte üçü ortaklık şeklinde büyümeyi tercih etmektedirler. Kayseri''de ise çoğunluk şahıs veya aile şirketleri şeklindedir.