Başkasının yapabildiğini yapma!

Birikimli öğrenme sağlamak için, IBM takımı hesaplama gücünden yararlandı. Bu onlara modellerden hiçbirini atlamama ve her hamleden önce tüm gerekli modelleri süratle gözden geçirme imkânı verdi.

Derin Mavi''nin zaferi makinenin insan üzerindeki zaferi değil, takım çalışmasının, modelleri öğrenmeye sistemli adanmanın, birikimli öğrenimin dehaya karşı zaferiydi. Beşeri bir zaferdi bu ve bütün yöneticilerin bu zaferden çıkaracağı dersler vardır.

Yirminci yüzyılın büyük bölümünde kâr modeli fikrini anlamak gerekli değildi. İşler çok çabuk değişmiyordu. Başarının formüllerini herkes biliyordu. İmalatta, anlaşılması gereken model, kârın göreli pazar payının bir fonksiyonu olduğuydu. Büyüme/paylaşma matriksi, deneyim eğrisi, Toplam Kalite Yönetimi ve çekirdek yeteneklere dair sağlam bir bilgi Kaf Dağı''nı aşmamıza yetip artıyordu bile.

Ancak bugün bu kuralların eskisi gibi geçmediğini görüyoruz. Küçük otomobil imalatçıları büyüklerden daha fazla para kazanıyor, Starbucks çok daha büyük kahve imalatçılarını solluyor. Kendi temel ürününü kendisi imal etmeyen DELL en değerli PC imalatçısı sayılıyor, çünkü iş tasarımı imalatın kendisinden daha fazla önem kazanıyor.

Zaman geçtikçe, değişen stratejik pazar şartları bir müşteri öncelikleri kümesinden diğerine göç meydana getirir. Mevcut iş tasarımları eskidiğinden, müşterilere yeni değer sunumu için yeni iş tasarımları geliştirilmek zorundadır. Bazı yöneticiler bu durumu fark eder ve şirketlerinin iş tasarımlarını yenibaştan icat ederler; değer fırsatını geri tepmezler. Diğerleriyse değer göçü trenini kaçırırlar. Akıllı ve tecrübeli işadamları, değer göçü uğraklarına azami ölçüde duyarlıdırlar.

Çengelköy''de beşinci BİM açıldı. 12 yıl önce 21 mağazayla kurulan BİM, 2007''de Edirne''den Artvin''e uzanan 1.494 mağazasıyla 1,5 milyar dolarlık satış hacmine ulaştı. 2005 yılında halka açılan ve hisselerinin bir kısmı Merrill Lynch gibi Batılı yatırımcı firmalar tarafından satın alınan BİM''in kısa dönem hedefi 2.000 şubeye ulaşmak.

BİM tarzı girişimcilikte öne çıkan ilkeler yerellik, küçüklük, gelenekselle modernin karışımı bir tarz ve “kendi kendine hizmet” anlayışıdır. Genellikle semt pazarlarına yakın yerlerde açılan, 200-400 metre kare arası, gıda ve temizlik ürünlerinden oluşan 600 dolayında mal kalemiyle kendini sınırlayan BİM, en yakın rakipleri olan Şok ve DiaSa gibi mağazalara açık fark atıyor. BİM farklı bir kâr modelini temsil ediyor. Etkili girişimciler, tıpkı büyük hekimler gibi, stratejik model okuyucularıdır. Her sektörü şekillendiren, kazancı ve gücü sektörler arasında keskin biçimde kaydırabilen şey, stratejik değişim modelleridir. Modeller bazen yavaş oluşur, bazen çok hızlı. Şirketin stratejik manzarasının hangi hızla ve nasıl değişeceğini tahmin edebilenler, ona bir gelecek hazırlarlar.

Ömer Rıza Doğrul 1942 yılında Herbert Casson''dan bir kitap çevirmiş: “Parlak Bir İstikbal Nasıl Kazanılır?” Üstad bu tür kitaplardan hoşlanır mıydı; yoksa sırf geçim derdine çare diye mi çevirirdi, bilmiyorum. Bildiğim, kitaptan bugünkü işletme yöneticilerinin (arzu ederlerse devlet adamı ve bürokratların!) öğreneceği çok şey var. Gözüme ilişen birkaç hususu şöyle not etmişim:

John F. Stevens: Kuzey Amerika''yı demiryolu şebekeleriyle “küçülten” ve Panama Kanalı''nı inşa eden adam. Bütün hayatını “yapılması imkânsız sayılan işleri başarmakla” geçirdi. Bu adam ömründe bir gününü heder etmedi ve “başkalarının yapabilecekleri işlerle meşgul olmadı.” Kanada''nın Roki dağları üzerinde tunçtan yapılma bir heykeli vardır.

Lord Leverhulme (Unilever''in kurucusu): Bu adam tahsil görmemiş, hiçbir imtiyazdan istifade etmemiş ve hükümet hesabına taahhütlere girişerek zengin olmamıştı. Meşgul olduğu her maddenin fiyatını düşürmüş, kalitesini yükseltmiş ve kazandığı serveti kuruş kuruş kazanmıştı. Bunu nasıl yaptı? Vaziyeti bir tek cümle ile anlatmak için, onun “yapmayı bildiği işlerle uğraştığını” söylemek isterim. Hayatında daima iyi bildiği işi yapan ve muvaffak olan bu adamın en çok muvaffak olduğu işlerden biri sabun imali idi. Hayatında bir ileri adım attıkça gözettiği nokta, “kendisiyle beraber çalışan insanları da geride bırakmamak ve onları da ilerletmekti.” Onun için kendisiyle beraber çalışan işçileri ortak yapar ve bütün kazançları onlarla paylaşırdı. Başarısının üç sebebi daha var ki, onlar da şudur:

Bütün İngiltere imparatorluğunda ondan daha çok reklam yapan bir kimse yoktu ve 15 şilin kazanmak için 10 şilin sarfetmekten kaçınmazdı. Bunu anlayan iş adamları çok değildir.

Bu adam müzakere ve münakaşalara değil, harekete inanırdı. Hiçbir işe yaramayan heyetlere bel bağlamazdı.

Bu adam tuttuğu her işi büyütürdü. Bir defa dostlarından biri takip ettiği siyasetin ne olduğunu sormuş, o da şu cevabı vermişti: “Çiğnenebileceğinden daha büyük bir lokmayı kopar ve çiğnemeye çalış!”

İşi fevkalade süratle ilerlediği halde kendisinin daima daha önden gittiği göze çarpardı. Bu yüzden herkes onu “bir milyoner değil, fakat bir adam” tanırdı. İhtimal ki bu adamın kazandığı muvaffakiyetin sırrı da bu idi.