Koçi Bey"in öğütleri

Şirketlerde bürokratik yapılanmadan demokratik yapılanmaya doğru gidişin hız kazandığına dair çok şeyler okumaya başladık. Ortamın makul ölçüde istikrarlı olduğu durumlarda etkili olan bürokratik kademelenme, birey ve ekip ''yaratıcılığının'' büyük önem kazandığı kaotik ortamlarda umulan sonucu vermez. O halde, yönetim kademelerinin en aza indirildiği, fikir hürriyetinin azamiye çıkarıldığı demokratik bir yapılanmaya ihtiyaç vardır. Son on yılda işletme literatüründe en çok kullanılan kelimelerin yetkilendirme (empowerment), kademeleri yok etme (delayering), adem-i merkezîleştirme (decentralizing), düzleştirme (flattening).. olması rastlantı değildir.

Değildir ama, yine de her şey tepeye bağlıdır. Ne kadar ''düzleştirilirse'' düzleştirilsin, bir örgütte yine de en üst dereceden sorumlu bir veya birkaç kişi vardır. Onların belirli vasıflara sahip olmamaları durumunda, şirket demokrasisi sadece anarşiye yol açar. "Balık baştan kokar" darbımeseli, dün olduğu gibi bugün de geçerlidir. Bob Garratt, demokratik bir şirketin yönetim kurulunun (YK) şu dört ikilemi aşması gerektiğini söyler:

1. YK bir yandan şirketi basiretli denetim altında tutarken, eşzamanlı olarak girişimci olmalı, şirkete hamle üstüne hamle yaptırmalıdır.

2. YK günlük işleyişe fazla müdahil olmamalı, fakat şirketin gidişi hakkında yeterli bilgiye sahip olup faaliyetlerinin sorumluluğunu üstlenmelidir. Nesnel, uzun-vadeli bir bakış açısına sahip olmalıdır.

3. YK kısa vadeli, yerel baskılara duyarlı olmakla beraber, daha geniş ölçekli ve çoğu zaman uluslararası mahiyetli trendlerin takipçisi olmalıdır.

4. YK başta kârlılık olmak üzere şirketin ticarî ihtiyaçlarına odaklanırken, işgörenlerine, işbirliği yapılan örgütlere ve bütün topluma karşı sorumluluk içinde hareket etmelidir.

Onyedinci yüzyıl sonlarının kaotik Osmanlı ortamında, Koçi Bey adlı bir yöneticilik ''guru''su da Osmanlı sultanına idarede bir tür "sorumlu esneklik" öneriyordu. Bunu yaparken de, ince bir siyasetle, Acem şahının bu hususta Osmanlıları örnek aldığını vurguluyordu:

Şah Abbas hükümdarlığının başlangıcında vezirlerini, vükela ve bilginlerini toplayıp, "Osmanlıların yüce sultanları bu derece kuvvet, kudret, şevket bulup, hadsiz ve hesapsız memleketlere malik olup, bizim zaif ve iktidarsız olmamızın sır ve hikmeti nedir?" diye sual eyledi. Onlar da birkaç gün mühlet isteyip, tenhalarda toplanıp konuştular. Hepsinin kanaat ve fikri şu hususta birleşti:

"Osmanoğulları padişahlarının bu kadar memleketler zaptetmelerinin hikmeti budur ki vezirlerinden birisi vezir-i âzamlık makamına oturunca, istiklal yuları eline verilip, saltanat işlerine ondan başka hiç kimse karışmaz. (Garratt''ın diline çevirirsek: Yetkilendirme tam olur!) Memuriyet ve makam sahipleri günahsız yere azlolunmaz. Halktan zulüm ile bir akçe alınmaz. (İşgörenlere ve topluma karşı sorumlu davranılır!)"

Koçi Bey, risalesinin başlangıcında, Kanuni''ye kadarki padişahların "bizzat Divân-ı Hümayûn''da hazır bulunup, memleket ve millet, hazine, para ve diğer büyük küçük işlerle tam mânasıyla meşgul" olduklarını belirtiyor. "Her biri zamanında nice memleketler fethedip, hesapsız ganimet malları ile camiler, tekkeler yapıp, İslamın büyüklüğü ve dinin parlaklığı günden güne fazlalaşmakta idi. (Sultan bir yandan devleti basiretli denetim altında tutarken, eşzamanlı olarak girişimci olup, devlete hamle üstüne hamle yaptırıyordu!) Sancak beyleri, beylerbeyleri yirmişer, otuzar yıl yerlerinde kalırlardı. Kudret ve kuvvetleri yüksek olup, nice erlikler ve mertlikler gösterirlerdi. (Sultan günlük işleyişe fazla müdahil olmuyor, fakat umumi gidiş hakkında yeterli bilgiye sahip olup faaliyetlerin sorumluluğunu üstleniyordu!) Dâr-ü''l İslamın etrafında, bir köşede düşman görünse dahi, haberi padişah katına gelmeden devletsiz kelleleri divân-ı hümayûn önüne ulaşırdı. (Sultan geniş ölçekli ve çoğu zaman uluslararası mahiyetli trendlerin takipçisiydi!)

Son olarak, bütün yönetim kurulu odalarının duvarını süsleyecek bir aforizmayla noktalayalım. Buradaki "padişah" kelimesi yerine ister başkan, ister YK kelimesini yazın; şirketiniz/devletiniz ister bürokratik, ister demokratik olsun, farketmez: Nizam-ı âlem padişahların mübarek kalplerine bağlıdır. Padişahlar âlemin kalbidir. Kalb iyi olunca vücut da iyi olur.