Sansürlü hareket-i arz

Tarih tekerrürdür diyorlar. İbret alınsaydı, tekerrür mü ederdi? Bundan 105 yıl önce, geçen ay yaşadığımız depremin neredeyse kopyasını yaşadığımız halde, hiçbir şey olmamış gibi yola revan olduğumuzdan, bu sefer büyük bedel ödedik. İşte Atina Rasathanesi müdürü D. Eginitis''in, Rasathane-i Şahâne müdürü Kumbari Efendi ve yardımcısı Emile Lacoine ile beraber hazırladıkları rapordan satırbaşları:

1. Hareket-i arz 10 Temmuz 1894 günü saat 12.24''te üç şiddetli sarsıntı halinde meydana gelmiştir. Birinci hareketten 1-2 saniye önce kaldırım üzerinden çok süratli bir araba geçiyormuş gibi yeraltından şiddetli gürültüler duyulmuştur. Dört-beş saniye süren ve nispeten hafif geçen bu hareketin hemen arkasından gelen ikinci hareket pek şiddetli olmuştur. Bunda da yeraltından sesler duyulmuş ve 8-9 saniye sürmüştür. Üçüncü hareket dalgalı ve yatay olup, beş saniye sürmüştür. Bu sarsıntının tümünde yer, dalgalı bir deniz üzerinde imiş gibi sallanmıştır.

2. Depremin merkezi olan ve büyük hasar gören yerler uzun bir elips şeklindedir. Bu elipsin büyük ekseni Adapazarı''ndan başlayıp İzmit Körfezi''nden geçer ve Marmara Denizi''nden Çatalca''ya kadar uzanır; küçük ekseni ise Yalova yakınlarındaki katırlı (Esenköy) ile İstanbul''un Anadolu yakasındaki Maltepe arasındadır.

3. Toprağın jeolojik yapısı bazı yerlerde hasar ve zararın artmasına neden olmuştur. Esenköy''ün alüvyal arazide inşa edilmiş evleri yıkılmışsa da, daha sağlam arazide kurulmuş olan diğer yarısındaki binalar hasar görmemiştir. Yalova''da kumlu arazi üzerinde inşa edilmiş çiftlik binaları yıkıldığı halde, köyün kendisi pek zarar görmemiştir.

4. Binalar için kullanılan malzemenin ve inşaatın kalitesizliği ve eskiliği, özellikle episantrda (merkez üssü olan yerlerde) bulunmaları nedeniyle İstanbul ve köylerinde büyük hasara yol açmıştır. Bununla beraber, binaların çoğunun ahşap olması zararın gene de az olmasını sağlamıştır. İstanbul''daki binaların diğer yerler gibi tümüyle kargir olmaması memnuniyetle karşılanmalıdır. Ahşap binalar depreme şaşılacak derecede dayanmışlardır. Kalitesiz olan eski ahşap binalar bile ayakta kalmışken, yanlarında olan iyi yapılmış güzel ve yeni, hatta demirle bağlanmış olan kargir binalar yıkılmışlardır. Ahşaptan sonra depreme en çok dayanan binalar tuğla ile yapılanlardır. Tuğla duvarlar elastik ve sağlam olduklarından kolay dağılmaz iseler de, güzel bağ ve istinatları olmadığından yıkılmışlardır. Duvarları birbirine güzel bağlanmış ve civar evlere bitişik olanlar çok hafif çatlamışlardır.

5. Depremde toplam 474 ölü ve 482 yaralı tesbit edilmiştir. Ölümlerin büyük kısmı Eminönü (Kapalıçarşı) ve Fatih semtlerinde vuku bulmuştur.

Toplumsal Tarih dergisinin Eylül 1999 sayısında Osman Köker''in araştırmasından özetlediğimiz ve devrin basını (yani hükümeti) tarafından büyük sansüre uğrayan 1894 depremi, 1999 depreminin neredeyse aynısıdır. Ve öyle anlaşılıyor ki, sadece meydana geldiği günlerde değil, adeta 100 yıllık bir sansüre maruz kalmıştır. Bu deprem hakkında hiçbir İstanbullu okuryazar, öğrenimi boyunca tek kelime malumat edinmemiştir. Adapazarı''ndan Çatalca''ya uzanan deprem, sanki Türk sanayiinin dev tesislerinin kurulması için en elverişli bölgenin sınırlarını belirlemek üzere (!) meydana gelmiştir.

Hasta Adam''ın hâlini biliyorduk. Burjuvazimiz ondan da betermiş!