Soğuk barış

Dünya sisteminin büyük çıkar küreleri ve her bir çıkar küresinin öncelikle dünyanın hangi bölgesi üzerinde hakimiyet peşinde koşacağı giderek belirginlik kazanıyor. Bu durum bölgesel ve küresel güvenlik hususunda yeni yönelişlere, dolayısıyla bunların doğru yorumlanabileceği yeni kavram çerçevelerine ihtiyaç göstermektedir. Avrupa''da ve Avrupa''yla alâkalı en büyük güvenlik sorununun şimdiden sonra Batı hegemonyasına dair genel temalar üzerindeki değişikliklere bağlı olacağını belirten Johan Galtung, Yalta ve Malta sistemlerinin benzerliğine dikkatleri çekiyor; aralarındaki tek fark birincinin sadece Avrupa''yı, ikincininse bütün dünyayı ''çıkar küreleri''ne bölmüş olmasıdır. ABD, hegemonyasını Batı Yarımküresi ile Orta Doğu''da sürdürmek isteyecektir; Avrupa, genelde ACP sistemi (Afrika, Karaib, Pasifik) içinde ve özellikle Afrika''da; Japonya, Doğu ve Güneydoğu Asya''da; Rusya ise, tıpkı Çin ve Hindistan gibi, kendi (yani eski SSCB) üzerinde. Bu bakımdan ABD, Avrupa''yı Orta Doğu''da, Avrupa ise ABD''yi Afrika''da yürütmekte olduğu işlerine bulaştırabilir.

Ancak, temel güvenlik tehditi Batı''daki iktisadî üstünlük meselesinden çıkacaktır. Wallerstein''in işaret ettiği gibi, bugün Doğu-Batı meseleleri tarihe karışmış bulunuyor; Kuzey-Güney meseleleri ise, temelden farklı çıkarlara dayandığından, son derece başedilmez durumdadır. Batı-Batı meseleleri hem Amerikan, hem Avrupa dış politikaları bakımından merkezî konuma geçmektedir. Galtung''un sözünü ettiği çıkar küreleri eskiden de mevcuttu; ancak, siyasî bakımdan ABD liderliğini kısa vadede kârlı görüyorlardı. ABD liderliği onlar için daha az askerî harcama, dolayısıyla daha fazla iktisadî yatırım demekti. Orta vadede, yani iktisaden ABD''ni yakalayıp geçtikleri zaman, yolların ayrılması ve çıkar kürelerinin her birinin kendi yoluna gitmesi kaçınılmazdı. Wallerstein 20 yıl kadar önce, yani henüz Sovyet imparatorluğunun dimdik ayakta göründüğü ve ABD ile müttefikleri arasından pek su sızmadığı bir zamanda şu değerlendirmeyi yapıyordu: "1980 yılı, ABD''nin dünya sistemi içindeki hegemonik konumunun devamlı aşınmakta olduğu küresel bir süreçte orta noktayı göstermektedir. Bu hegemonyanın siyasî anahtarı ABD''nin Batı Avrupa ve Japonya ile güçlü ittifakı olmuştu. Fakat 1990''a gelindiğinde, bu müttefikler ABD ile işbirliğinden uzaklaşmış olacaklardır. Bu süreç tesadüfî, esrarlı veya geriye çevrilebilir değildir."

Soğuk Savaş, iki süper gücün ideolojik sürtüşmesi kılıfına büründürülmüş bir Amerikan hegemonyası dönemiydi. Sovyet tehditi, Batı Avrupa ve Japonya''nın ABD''nin kanatları altında yürümeye razı olmaları sonucunu doğurmuştu. Potansiyel çıkar küreleri arasında iktisadî rekabetten ziyade nispî bir dayanışma olduğundan, Soğuk Savaş taraflar için bir refah ve barış dönemi oldu. Soğuk Barış, refah ve barışın daha zor sağlanacağı bir dönem olacaktır. Bölgesel güçler ise, merkezdeki bu rekabetten yararlanıp kendi pazarlık güçlerini arttırabildikleri ölçüde kuvvet kazanacak, kürelerden birine pazarlıksız yanaştıkları ölçüde kuvvetten düşeceklerdir. Mesela Türkiye, AB ve ABD ile ilişkilerini dinamik bir dengede tutabilir, her iki bloktan da azami ölçüde faydalanabilirse ''kârlı'' çıkacaktır.

ABD, görünürdeki en önemli ekonomik rakibi olan Batı Avrupa''nın doğuya doğru genişlemesini NATO çemberi içinde kaç yıl tutabilir? Rusya, eski ''sömürgelerini'' kaç yıl elinden kaçırmayabilir? Uzay''a araç göndermeye başlayan Çin, teknoloji devi Japonya''yı yeni bir Sinosentrik Asya sistemine ne ölçüde çekebilir? Japonya, ABD''yi gücendirmeden ve Çin''e de fazla mesafe katettirmeden, bir Doğu Asya sisteminde etkili rol oynayabilir mi? Önümüzüdeki çeyrek yüzyılın başlıca çıkar küreleriyle alâkalı jeopolitik soruları bunlar olacaktır.