Yeni iktisat

Zeki toplumlar, geleceğin güç kaynaklarını en iyi kestiren ve onlara yatırım yapanlardır. Onyedinci yüzyıla kadar, servetin en önemli kaynağı toprak idi. Bir devlet/imparatorluk, ne kadar geniş topraklara söz geçirebiliyorduysa, o ölçüde zengin ve kudretli oluyordu. Ama bu yüzyıldan itibaren, bir zenginlik kaynağı olarak sermaye, toprağın önüne geçti. Ve şimdi yeni bir çağın eşiğindeyiz. Bir zenginlik kaynağı olarak bilgi, sermayenin önüne geçmeye başlıyor.

Bilgi, toplumsal hayatın temel sorunlarını çözmede anahtar rol oynadığı, bu hususta başka faktörlerin (mesela emek, sermaye, teşebbüs gücü) önüne geçtiği zaman, zorunlu olarak teorik inşâların da anahtar kavramı hâline gelir. Bu bakımdan, geleceğin iktisat bilimi temel üretim/zenginlik faktörleri olan emek, sermaye ve teşebbüs gücüne bilgiyi de dahil etmek zorunda kalacaktır. Tıpkı bir zamanlar toprak nasıl toplumsal servetin tek kaynağı olarak görülmüş ve sonra sermayenin bir unsuru hâline gelmişse, belki diğer üç faktör de gelecekte toprağın uğradığı akibete uğrayacaktır. "Bilgi" kavramı, modern (klasik/neoklasik) iktisat paradigmasının yeni bir paradigma ile değiştirilmesine yol açacaktır.

Thomas Kuhn''a göre, bir paradigmadan diğerine kayışın ("devrim"in) önemli bir veçhesi "bilimsel algılamadaki kayma"dır; öyle ki, "önceleri aynı kümede gruplanan nesneler sonra başka kümeler içinde gruplanmaktadır". Mesela, 18. yüzyılın sonlarında Adam Smith''in Ulusların Zenginliği başlıklı eserinde böyle bir algı kaymasına şahit olmaktayız. İskoçyalı bilgin yeni toplumu üç gruba ayırmaktadır: Toprakbeyleri, ücretli işçiler ve kapitalistler. Oysa kendisinden önceki sosyo-ekonomik yapı tahlilleri ya bunların üçüncüsünü (sermaye sahiplerini) gözardı ediyor veya onu başka bir yörüngeye yerleştirmek suretiyle "büyük, özgün ve oluşturucu vasfını" zımnen inkâr ediyorlardı. Mesela, Steuart''ın temel bölümlemesi ''çiftçiler'' ile ''serbest çalışanlar'' (free hands) arasındaydı; Fizyokratlarınki ise toprakbeyleri ile tarımla iştigal eden ''üretken sınıf'' arasında. İmalat ve ticaretle uğraşan ''kısır sınıf'' ise sistemin dışında tutuluyordu. Smith, kapitalistleri aynı kümeye dahil etmekle iktisadî düşüncede yeni bir dönemi başlatıyordu.

Smith''in bu temel fikri çevresinde geliştirilen klasik iktisat, arz (üretim) yönlü bir teori geliştirdi. 1870''lerden itibaren bu sefer talep (tüketim) yönlü neo-klasik iktisat teorisi geliştirilmeye başlandı. Her ne kadar kendi içinde bir paradigma kaymasından söz etmek mümkün ise de, ekonomideki temel aktörlerin tasnifi bakımından herhangi bir değişiklik sözkonusu değildir.

Keynes iktisatı dahilî bir paradigma kaymasıdır. Kendinden önceki iktisat okullarının "otomatik denge" anlayışını yıkması ve hatta bütün bir modern iktisadî zihniyetin dayanağı olan Benthamcı "hazcılık" anlayışına karşı çıkması, Keynes''i yine de yepyeni bir iktisat paradigmasına götürmemektedir; zira iktisadî değeri ortaya çıkaran (f)aktörler hususunda kendinden öncekilerle hemfikirdir.

İktisat paradigmasının artık yenilenmesi gerektiğine, çünkü "bilgi"nin önemli bir faktör olarak sermayeyle aynı düzeye gelmiş, hatta onu geçmekte olduğuna dair görüşleri ilk ortaya atanlar iktisatçılardan ziyade yönetim-bilimciler oldu. Peter Drucker 1980''lerde yazdığı eserlerde "geleceğin iktisat bilimi"nden söz etmeye, eski paradigmaların yetersizliğinden söz etmeye başladı.

İktisat, iktisadî değerin meydana getirilmesi ve onun mübadele ve bölüşüm kurallarıyla ilgili bir disiplin olduğuna göre, farklı zamanlarda iktisadî değeri hangi (f)aktörlerin oluşturduğunun bilinmesi önemlidir.

Yirmibirinci yüzyılın eşiğinde, bu sefer yeni bir iktisadî faktör temayüz etmektedir: "Bilgi". Gerçi bilgi her zaman kuvvet kaynağı idi; teşebbüs gücünün bir parçasıydı. Ancak, doğrudan ve tek başına iktisadî güce dönüştürülmesi ve bu hususta toprak ve sermayeden daha önemli hâle gelmesi yeni bir hadisedir ve süreç henüz tamamlanmış değildir. Yeni iktisatın vazgeçilmez parametresi "bilgi" olacaktır; ve bu ilave, 18. yüzyıl sonlarından bu yana temelde değişmeden gelen modern iktisat paradigmasında temel bir kaymaya sebep olacaktır.