Dağıtım karteli

Star gazetesinin dağıtımı durduruldu. Tıpkı bir zamanlar Akşam''a yapıldığı gibi.

Perşembenin gelişi Çarşamba''dan belli idi. Nitekim, 8 Ekim 1999 tarihli yazımızda, birderbire "şantaj" meselesinin manşetlere taşınmasının, basın ahlakına verilen önemden kaynaklanmadığını belirtmiştim. Eğer Star, fiyatını 50 bin liraya indirip, diğer gazetelerin net satışını geride bırakmasaydı, dağıtımda da bir aksama meydana gelmezdi.

Bununla beraber Akşam ile Star''ın durumları arasında önemli bir fark mevcut.

Birleşik Basın Dağıtım (BBD) 1996 yılının 15 Eylül''ünde Akşam paketlerini, önceden hiçbir ihbarda bulunmadan gece yarısı, kamyonlardan indirmiş ve dağıtımı durdurmuştu. Star ise, dağıtım şirketini, eleman transfer etmek suretiyle ele geçirme yöntemini seçmiş, BBD''nin mukavemeti, bundan sonra ortaya çıkmıştır.

Star gazetesi, ortağı olduğu BBD''nin yönetici kadrosuna, bilgisayar ağıyla birlikte, -ticari kurallara pek de saygılı olmayan bir tarzda- el koymuş, bu şekilde, dağıtımı kendi imkanlarıyla gerçekleştireceğini düşünmüştür. Ama dağıtım, yönetici kadrodan ibaret olmadığından, bayi teşkilatı kademesinde zorluklarla karşılaşmıştır.

BBD, Yaysat ve Biryay, ana bayilere ve uç bayilere talimat vermek suretiyle, Star''ın dağıtımını engellemeğe çalışmaktadır.

Akşam gazetesinin dağıtımı durdurulunca Refahyol hükumeti, iki maddeyi, ek 7 ve ek 8''inci maddeler olarak, basın Kanunu''na ilave etmişti.:

Buna göre:

Ek 7: Süreli ve süresiz yayınların dağıtımını yapan gerçek ve tüzel kişiler, talep edilmesi ve mevzuatın öngördüğü şartların yerine getirilmesi halinde, dağıtımını yaptıkları diğer mevkutelerin satış fiyatı ile tirajlarına göre aldıkları dağıtım ücretini aşmayacak bir bedel mukabilinde, bu yayınların dağıtımını yapmak zorundadır. Aksine davranışta bulunanlar hakkında, dağıtımdan kaçındıkları yayının toplam bedelinin % 50''si oranında ağır para cezasına hükmolunur. Tekerrür halinde bu ceza iki katı olarak uygulanır ve faaliyetleri 3 aya kadar durdurulur.

Ek 8: Süreli veya süresiz yayınların satışa arz edildikleri yerlere ulaştırılmasına rağmen, bu yayınları satışa sunmaktan kaçınanların işyeri, şikayet üzerine, mahallin en büyük mülki amirliğince üç gün süre ile kapatılır. Fiilin tekrarı halinde kapama cezası, üç aydan az olmaz. Mülki amirlerin kararlarına karşı, sulh ceza mahkemeleri nezdinde itiraz olunabilir. Aynı hükümler, süreli veya süresiz yayınların satışa arz edildikleri yerlere ulaştırılmasını ve satışa sunulmasını tehdit, hile, menfaat temini veya başka bir şekide engelleyen veya zorlaştıranlar hakkında da uygulanır.

Anayasa Mahkemesi yürülüğü durdurdu

Bilahare, Mesut Yılmaz Hürriyet, Milliyet ve Sabah gazetelerinin hoşuna gitme çabası içinde, kanunun tümünün iptali için Anayasa Mahkemesi''ne dava açtı.

Anayasa Mahkemesi, birinci maddeyi Anayasa''ya uygun bulurken; serbest ticaret ilkesine aykırı olduğu, kimsenin bir malı satma hususunda zorlanamayacağı gerekçesiyle, ek 8''inci maddenin yürürlüğünü durdurdu. Ek 7''inci maddenin ise, sadece, "üç ay süreyle kapatılır" cümlesi Anayasa''ya aykırı bulundu.

Ek 7 yürürlükte olduğundan, dağıtımı üstlenen gerçek ve tüzel kişiler, süreli veya süresiz yayınları, herkese uygulanan fiyatlarla dağıtma mükellefiyeti taşıyor. Ama ek 8, iptal edildiği için, "uç bayiler" (bakkal ve kiosklar), farklı bir dağıtım şirketinin kendilerine ulaştırdığı yayın organını dağıtmayabiliyor.

Anayasa Mahkemesi''nin iptal kararının yanlışlığı, Star olayı ile bir kere daha ortaya çıktı.

Çünkü, kendisi bir dağıtım şirketi kurmak isteyenlerin önüne, uç bayi (bakkal ve kiosk problemi) çıkıyor. Her ne kadar, yeni dağıtım şirketinin istifade edeceği farklı uç bayiler, bakkallar bulunduğu öne sürülüyorsa da, fiilen bu doğru değil. Zira, ana caddeler va kalabalık mekanlardaki satış noktaları halen faaliyette olan BBD, Yaysat ve Biryay tarafından kullanılmakta. BBD, ağırlıklı oranda Sabah Grubu''na, Yaysat Hürriyet - Milliyet Grubu''na ait, Biryay''a ise, her iki grub müştereken sahip bulunuyor.

Star gazetesi, yayın hayatına girmeden, Birleşik Basın Dağıtım''a (BBD) ortak oldu. Fakat, fiyatını 50 bin liraya indirip satışını arttırınca, hele de alay eder gibi bu başarıyı manşetten duyurunca, rakiplerinin nasırına basmış gibi oldu.

Babıali''den sızan haberlere göre, Cenajans''ın sahibi Nail Keçili, Dinç Bilgin ile Cem Uzan arasında bir mutabakat sağlamak amacıyla onları yazıhanesinde buluşturdu. Bu toplantıya Dinç Bilgin, Aydın Doğan''ın damadı Mehmet Ali Yalçındağ ile geldi. Cem Uzan''ın, bu beraberliği bir meydan okuma şeklinde değerlendirdiği anlatılıyor. İddiaya göre, Uzan''a orada, "50 bin liradan satma" teklifi yapıldı.

Bu arada Star, ana bayilere 2 milyar, uç bayilere 1 milyar para dağıtılacağını açıkladı. Ayrıca, küçük ilan temin eden bayiler, buldukları ilan üzerinden belirli bir komisyona hak kazanacaklardı.

Bardağı taşıran son damla bu oldu. Sabahçılar, "Bu ne biçim ortaklık? Star, BBD''nin bayi teşkilatını kendi yararına nasıl kullanır?" diye tepki gösterdi. "Bu davranış ticari ahlakla bağdaşır mı?" soruları soruldu ve bayilere gönderilen bildirinin geri alınması, Star yetkililerinden talep edildi.

Paralel olarak, söz konusu gazetelerde "şantaj" haberleri de yayınlanmaya başlandı.

Bizim 8 Ekim 1999 tarihli yazımızda da belirttiğimiz gibi, Cem Uzan kolay pes etmedi.

Kural dışı oyuna, kural dışı bir oyunla cevap verdi, ortağı olduğu BBD''den yaptığı transferlerle, dağıtılmama ihtimaline karşı peşinen tedbir aldı.

Şu anda Star''ın hukuken elini güçlendirecek bir kaç unsur var.

Akşam''ın satışı durdurulduğunda, Basın Kanunu''nda, dağıtım şirketlerine mükellefiyet getiren düzenlemeler gerçekleşmemişti; ayrıca Rekabet Kanunu çıkmış olmasına rağmen, Rekabet Kurulu çalışmaya başlamadığı için, şikayet mercii mevcut değildi. Dolayısıyla, Kartel''in önünde hiçbir engel yoktu.

Şu anra, Star, hem Basın Kanunu''nun ek 7''nci maddesindeki dağıtım mecburiyetini, hiç değilse, ana bayilere yönelik olarak çalıştırabilir. (Zira ana bayilerin her biri, bir dağıtım şirketi hüvviyetindedir. Kanun, dağıtımı yapan gerçek kişileri de bağlamaktadır.) Hem de Rekabet Kurulu''na başvurabilir.

Starcılar ellerinde bir imkan daha bulunduğundan söz ediyor: Yaz aylarında kabul edilen Çıkar Amaçlı Suç Örgütleriyle Mücadele Kanunu.

Bu kanunun, birinci maddesi suç örgütünü tarif ediyor:

"Doğrudan veya dolaylı biçimde bir kurumun, kuruluşun veya teşebbüsün yönetim ve denetimini ele geçirmek, kamu hizmetlerinde, BASIN VE YAYIN KURULUŞLARI ÜZERİNDE , ihale, imtiyaz ve ruhsat işlemlerinde nüfuz ve denetim elde etmek, ekonomik faaliyetlerde kartel ve tröst yaratmak, madde ve eşyanın azalmasını ve darlığını, fiyatların düşmesini veya artmasını temin etmek, kendilerine veya başkalarına haksız çıkar sağlamak, seçimlerde oy elde etmek veya seçimleri engellemek maksadıyla, zor veya tehdit uygulamak veya kişileri kendilerine tabi kılmaya zorlamak veya mensupları arasında her ne suretle olursa olsun açık veya gizli işbirliği yapmak suretiyle yıldırma veya korkutma veya sindirme gücünü kullanarak suç işlemek için örgüt kuranlara veya örgütü yönetenlere veya örgüt adına faaliyette bulunanlara veya bilerek hizmet yüklenenlere, sadece bu nedenle üç yıldan altı yıla kadar; örgüte üye olanlara iki yıldan dört yıla kadar ağır hapis cezası verilir."

Bu kanun, mafya ile mücadele için çıkarılmıştır. Komisyon müzakereleri sırasında suç örgütünün iyi tarif edilmediğini, uygulamada suistimallere yol açabileceğini belirtmiştik.

Star''ı dağıtmayan dağıtım kuruluşunu, bu kanun çerçevesinde suç örgütü saymak elbette mümkün değil.

Eğer, FP''nin teklif ettiği gibi, Mafya''nın "hierarşik yapısı ve içe dönük tehdit unsuru" örgütü tarif için kullanılsaydı, kanun böylesine yanlış uygulamalara yol açmazdı.

Bir hatırlatma yapmak isteriz: Çıkar amaçlı Suç Örgütü''nün bu olayda uygulanması için, BBD''nin veya Yaysat''ın suç işleme kastı ile kurulmuş olması gerek.

Söz konusu kanunun uygulama sahasını genişletmek, zaten yarı faşist bir yönetim altında bulunan ülkemizi, demokrasiden daha da uzaklaştırır.

Üstelik aynı kanunun birinci maddesinin son fıkrasında, söz konusu örgütün propagandasını yapan yayın organları da cezalandırılıyor.

"Bu kanunda öngörülen suçları işleyen veya örgütlerin eylemlerini, amaçlarını, hedeflerini, bu kişi veya örgütlere haksız çıkar sağlamak veya örgütün korkutma, sindirme, yıldırma gücünü artırmak amacıyla yazılı, sesli veya görsel yayın araçlarıyla yayımlayan veya her ne suretle olursa olsun propagandasını yapanlar hakkında, iki yıldan dört yıla kadar ağır hapis ve bir milyar liradan beş milyar liraya kadar ağır para cezasına hükmolunur. Ayrıca yayın organının faaliyetlerinin bir günden üç güne kadar durdurulmasına karar verilir."

Çıkar Amaçlı Suç Örgütleriyle Mücadele Kanunu, bu vakaya uygulanırsa, son fıkraya göre "Mafya(!)" örgütü sayılan BBD veyahut Yaysat''ı övdükleri için Sabah veyahut Hürriyet gazeteleri üç gün kapatılabilir.

Çıkar Amaçlı Suç Örgütleri ile Mücadele Kanunu değil ama, Rekabet kanunu ve Basın Kanunu''nun ek 7''inci maddesi, Star''ın dağıtımda başarı kazanmasının yolunu açacaktır. Zaten doğru olan da budur.

Star, Kartel''in belini büktü. Yaşaması ve çok satması, basın çalışanlarının menfaati icabıdır.