FP"nin Anayasa teklifi

Fazilet Partisi''nin Anayasa teklifi, bireyi devlete karşı korumaya yönelmek suretiyle, çağdaş bir muhtevayı yansıtıyor.

Özgürlüklerin sınırı genişletilirken, üniversiteler ve Diyanet İşleri Başkanlığı özerk bir yapıya kavuşturuluyor. Referandum hakkı getiriliyor. Yargı bağımsızlığı takviye ediliyor.

Yepyeni bir metin hazırlamak yerine, mevcudun iyileştirilmesi yöntemi benimsendiği için, uzlaşmaya açık bir taslak söz konusu. Anayasa teklifinin hazırlanmasında Mehmet Ali Şahin, Yasin Hatipoğlu, Mustafa Kamalak, Cemil Çiçek, Şeref Malkoç ve Fikret Karapekmez gibi FP''nin hukukçu milletvekilleri yer aldı. Tatbikattan gelen bu milletvekilleri, tecrübelerinin ışığı altında yakınmaları ve eleştirileri dikkate alarak diğer partilerin de kolayca benimseyebileceği bir mutabakat metni ortaya çıkardılar.

Gözümüze çarpan önemli değişiklikleri sıralayalım:

Mevcut metin, 12''nci madde ile çeşitli hürriyetleri tanıyor; sonra, 13''üncü ve 14''üncü maddeler ile bu özgürlüklerin sınırını iyice daraltıyordu.

Fazilet Partisi sınırlamayı istisnai bir durum olarak kabul ediyor.

Hürriyetleri kısıtlayan 14''üncü maddeyi ise tamamen yürürlükten kaldırıyor.

Teklifteki madde 13 şöyle: "Temel hak ve hürriyetler, ULUSLARARASI SÖZLEŞMELERDE KABUL EDİLEN ÖLÇÜLERDE ve ilgili maddelerinde gösterilen sebep ve amaçların haklı kıldığı kadarıyla, kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, çağdaş, demokratik toplum anlayışına ve hukukun üstünlüğü gereklerine aykırı olamaz, bir hak ve hürriyetin özüne dokunamaz ve öngörüldükleri amaç dışında kullanılamaz. Ancak, uluslararası sözleşmelerin ve Anayasa''nın hiçbir hükmü, bu metinde yer alan hak ve hürriyetleri yok etmeğe yönelik bir faaliyette bulunma hakkını verir şeklinde yorumlanamaz."

Recai Kutan, bu değişikliğin gerekçesini de açıklıyor: "Demokrasinin öznesi ''özgür insan''; 1982 Anayasası ise, hak ve özgürlükleri önce belirliyor; sonra onları sınırlıyor. Hürriyetleri istisna, kısıtlamaları ise kural haline getiriyor"

İşte bu sebebten dolayı, FP, genel sınırlamalar için uluslararası sözleşme kıstasını koyuyor.

Anayasa''nın 24''üncü maddesi, toplumda hep tartışma konusu olmuştur. Nitekim 1995 yılındaki Anayasa değişikliğine, Refah Partisi, 24''üncü maddenin son fıkrasının tadil edilmesi yolundaki talebi kabul görmediği için, katılmamıştır.

Bu defa, 24''üncü madde aynen muhafaza ediliyor; sadece uyum komisyonunda uzlaşılarak yeni bir düzenlemeye gidilmesi öneriliyor.

Fazilet Partisi, laikliği tarif eden 24''üncü maddenin son fıkrasına, münakaşaya sebebiyet vermemek için ilişmemiş ama, bu hususta yeni bir metin yazılması gereğini işaret etmiştir.

24''üncü maddenin son fıkrası, esas itibariyle yürürlükten kaldırılan Türk Ceza Kanunu''nun 163''üncü maddesinin tekrarıdır: "Kimse, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasi veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne surette olursa olsun, dini veya din duygularını istismar edemez ve kötüye kullanamaz."

Fazilet Partisi, "istismar edemez" ve "kötüye kullanamaz" gibi ibarelerin, yeniden tarif edilmesi ve kıstasların madde metnine dercedilmesi üzerinde duruyor.

Önemli bir başka husus da, "kanunla yasaklanmış bir dille düşünceler yayılamaz" cümlesinin iptal edilmesi. Hatırlanacağı üzere 1991 yılında "Türkçe''den başka dillerle yapılacak yayınlar hakkında kanun" yürürlükten kaldırılmış ama aynı yasak Anayasa''da kalmıştı. Fazilet Partisi, Anayasa''da bu yasağın devamını, özgürlükler açısından potansiyel bir tehdit olarak görüyor.

Mevcut Anayasa''nın basın hürriyetini düzenleyen metni, çeşitli sınırlamalar ihtiva etmekte. Oysa Fazilet Partisi''nin teklifinde, "hürriyet kural; sınırlama istisnadır" anlayışıyla hareket ediliyor. Çoğulcu bir toplum yapısının gereklerine uyacak biçimde, basın hürriyetinin devlet tarafından teminat altına alınması isteniyor.

Ayrıca, hiç bir ahvalde (suç vasıtası olduğu gerekçesiyle de olsa) basımevi ve basın araçlarının zapt ve müsadere edilemeyeceği hükmü getiriliyor.

1982 Anayasası, 12 Eylül öncesindeki kargaşaya duyulan tepki ile, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşüne de çeşitli sınırlamalar koymuştu.

Fazilet Partili milletvekilleri, bu konuyu düzenleyen 34''üncü maddeyi çok kısaltarak, iki cümleye indirdiler: "Herkes, önceden izin almadan silahsız ve saldırısız toplanma ve gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahiptir. Bu hak, ancak kamu düzenini korumak için kanunla sınırlanabilir."

Böylece, yürüyüşleri erteleme imkânı ve güzergâhı tesbit yetkisi mülki amirin elinden alınıyor. Aynı zamanda, dernek, vakıf, sendika ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının kendi konu ve amaçları dışında toplantı düzenleyemeyeceklerine dair yasak da kaldırılıyor.

Bir başka önemli değişiklik, 42''nci maddede gerçekleşiyor.

26''ncı maddeden, Kürtçe konuşma yasağı kaldırıldığı gibi, 42''nci maddeden de, "Türkçe''den başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez" cümlesi çıkarılıyor. Buna mukabil 42''nci maddeye "Eğitim ve öğretim dilinin Türkçe olduğu" hususu dahil ediliyor. Bu düzenleme ile, bir ihtimal Kürtçe''nin seçmeli olarak okutulmasına kapı aralanıyor.

Parti kapatma

Fazilet Partisi''nin Anayasa teklifinde dernek ve sendikalar gibi, siyasi partilerin kapatılması da bir uyarı mekanizmasına bağlanıyor: "Tüzük ve programın Anayasa''nın 68''inci maddesinin dördüncü fıkrasındaki hükümlerine aykırı görülmesi halinde, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, ilgili partiye düzeltme talebinde bulunur. Partinin bu talebe karşı Anayasa Mahkemesi''ne itiraz hakkı vardır. İtirazın reddi halinde, verilen süre içinde, tüzük ve programında gerekli düzeltmeyi yapmayan parti aleyhinde kapatma davası açılır."

FP''nin teklifinde, kanunsuz fiillerin odağı olması durumunda da partinin kapatılması öngörülüyor; fakat Anayasa Mahkemesi''nin, Siyasi Partiler Kanunu''nda belirtilen ölçüye göre değerlendirme yapması isteniyor.

Milletvekili seçilme yaşı 25''e, seçim süresi 4 yıla indiriliyor.

Mevcut metinde, "İdeolojik veya anarşik eylemlere katılma veya bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğrasalar bile milletvekili seçilemezler" denilmekte.

Fazilet Partisi''nin sunduğu metinde, "suça teşvik edenler" istisna kapsamından çıkarılıyor; sadece terör eylemlerine katılanlar ve devlet sırrını açığa vuranlar için -af edilseler dahi- milletvekili seçilme yasağı sürüyor.

1982 Anayasası''nın 87''nci maddesi, TBMM''nin af yetkisine sınırlama getirmekte, 14''üncü maddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenlerin, Meclis tarafından af edilemeyeceğini belirtmekte.

Teklifte, bu istisna, milli egemenlik kavramına aykırı bulunduğu için kaldırılıyor. Zaten 14''üncü madde iptal edildiğinden, fiilen mevcut düzenlemenin devam etmesine imkân kalmıyor.

Aynı zamanda, Meclis''in yetkileri arasına, bazı durumlarda referanduma gitme hakkı da dahil ediliyor.

101''inci madde değişikliği ile Cumhurbaşkanı seçimi halka bırakılıyor. Süre 4 yıl ile sınırlanıyor ve Cumhurbaşkanı iki dönem için seçilebiliyor.

İşçilerin yanısıra, memurlara da toplu sözleşme ve grev hakkı tanınıyor. Asgari ücret vergi dışı bırakılıyor.

118''inci maddede yer alan Milli Güvenlik Kurulu''nun yapısı değiştiriliyor. MGK''da askeri kanattan sadece Genelkurmay Başkanı''nın yer alması öngörülüyor. Kurulun kararlarının tavsiye niteliğinde olduğu metinde iyice vurgulanıyor.

Yüksek Askeri Şûrâ kararları yargı denetimine sokuluyor.

Rektörleri, Cumhurbaşkanı yerine üniversite öğretim üyelerinin seçmesi hükme bağlanıyor. Fazilet Partisi''nin teklifine göre, dekanlar da YÖK yerine, ilgili fakültenin öğretim üyeleri tarafından seçilecek. Ayrıca, öğretim elemanları, üniversitelerin kendi yetkili organları dışında kalan makamlarca hiçbir surette görevden uzaklaştırılamayacak. Böylece, üniversite özerkliği takviye edilmiş oluyor. İlave olarak, eğitim hakkının ne surette olursa olsun engellenemeyeceğinin 42''nci maddede vurgulanması ile, başörtülü kızların önü açılmak isteniyor.

Diyanet İşleri Başkanlığı''nın özerk bir kuruluş haline getirilmesi teklif edilerek, laiklik ilkesine daha uygun bir yapıya kavuşmak amaçlanıyor.

Devlet Güvenlik Mahkemeleri yürürlükten kaldırılıyor.

Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu''nun başkanı, mevcut Anayasa''ya göre Adalet Bakanı. Adalet Bakanlığı müsteşarı ise tabii üye. Fazilet Partisi''nin teklifinde, Adalet Bakanı''nın Kurul ile ilgisi kesiliyor; müsteşarın da oy hakkı elinden alınıyor. Böylece yargı bağımsızlığı hususunda ileri bir adım atılıyor.

Bütün geçici maddeler kaldırılıyor. Bu arada 12 Eylül döneminin yetkililerini ve tasarruflarını yargı denetimi dışında tutan geçici 15''inci madde de iptal ediliyor.

Fazilet Partisi, gerçekleştirdiği bu kapsamlı çalışma ile, hem "demokratikleşme" arzusunu belgeledi, hem de üzerinde tartışılıp uzlaşılacak bir metin ortaya koydu. Keşke, 12 Eylül Anayasası''nın aksayan yönleri düzeltilebilse. Keşke siviller, anlaşarak demokratik açılımları gerçekleştirebileceklerini cümle âleme gösterseler.

Anayasa taslağını hazırlayan FP''li heyet, parti genel başkanlarını, sendikaları, basın kuruluşlarını ziyaret ederek, demokratikleşme paketinin takipçisi olacak. Maddelerin bir kısmı bile değişse, gene de, sivil Anayasa oluşumunda ve demokratikleşme yolunda önemli bir adım atılacaktır.