Gadamer: Subjektif sanata itiraz 

İslam ve Batı sanatındaki karşılaşmalarda, dördüncü uğrağımız Hans-Georg Gadamer’dir.

Onun “Güzele Dair Sanat Üzerine Yazılar” başlığı altında toplanan yazılarına (trc.: Yasin Aktay, Vadi, 2026) İslam sanatı zaviyesinden baktığımızda, ilkin ilginç bir durumla karşılaşırız:

Gadamer modern Batı sanatının meydana getirdiği büyük kırılmayı kabul ettiği hâlde, sanatın geçmişiyle bugününü birbirinden koparmak istemez. Modern sanatın klasik temsil anlayışını, güzellik ölçülerini ve sanat eserinden beklenen estetik hazzı sarsması ona göre sanatın geçmişte sahip olduğu hakikat iddiasını hükümsüz kılmaz. Tersine, bizi “sanat nedir?” sorusunu yeniden sormaya mecbur eder.

Bizim modern sanatla karşılaşmamızda da mesele, modern sanatın biçimlerini kendi sanatımıza taşımak yahut kendi sanatımızı modern estetiğin kavramlarıyla meşrulaştırmak değildir. Mesele, başka bir sanat tecrübesinin ortaya çıkardığı sorular üzerinden kendi sanatımızda zaten mevcut olan fakat zamanla üzeri örtülmüş bazı hususları yeniden görebilmektir.

Gadamer’in modern estetik karşısındaki ilk itirazı, sanat tecrübesinin öznel hazza indirgenmesinedir. Ona göre sanat eseri, karşısına geçip hoşlanacağımız yahut hoşlanmayacağımız bir nesne değildir. Sanatın bize söylediği bir şey vardır; dolayısıyla sanat tecrübesinin bir bilme ve anlama boyutu bulunmaktadır.

İslam sanatı bakımından ilk önemli teyit burada ortaya çıkar. Çünkü bir hüsnühat levhasına, camiye, tezhibe yahut kıraate yalnız “güzel nesne” olarak yaklaşmak, onları meydana getiren esas yönelişi gözden kaçırmak demektir. “Güzel” burada yalnız haz veren bir nitelik değil; insanın bakışını, işitmesini ve idrakini başka türlü düzenleyen bir tezahürdür.

Gadamer’in modern estetiğin öznelciliğine /subjektif sanata karşı çıkışıyla İslam sanatının sanatçı merkezli olmayışı arasında bu bakımdan dikkat çekici bir yakınlık vardır. Fakat bu yakınlık bizi hemen bir özdeşliğe götürmemelidir. Gadamer bunu hermenötik tecrübenin içinden temellendirirken, İslam sanatında mesele varlık ve güzellik tasavvurundan kulluk, edep ve ihsana kadar uzanan başka bir ontolojik zeminde yerleşiktir.

Bu esasta Gadamer’in sanat düşüncesinin ilk temel kavramı oyundur. Oyunda belirleyici olan, oynayan kişinin psikolojisi değildir. Oyuncu oyuna katılır; fakat oyun onun keyfî tasarrufundan ibaret değildir. Oyunun kendi kuralları, ritmi ve hareketi vardır. Oyuncu oyunu oynadığı kadar oyun da oyuncuyu kendi nizamına dahil eder.

Bunun sanat yönünden tercümesi şudur: Sanat eseri, sanatçının kendi iç / ruh dünyasını dışarıya boşalttığı bir kap değildir. Eserin kendine mahsus bir hareketi ve kuruluşu vardır.

Bu düşünceye İslam sanatından baktığımızda -Gadamer’in kavramını aynen taşımadan- güçlü bir karşılıkla muhatap oluruz. Hattat harfi istediği gibi yazmaz. Harfin nispetini gözetir. Mimar mekânı keyfince kurmaz; kıble, ölçü, ihtiyaç, malzeme, ışık ve nispet onu sınırlar. Musikişinas makamı icat etmekten çok, makamın imkânları içinde hareket eder. Böylece sanat: özgür öznenin ifadesi olmaktan ziyade, bir nizama katılma hâline gelir.

Burada nazarın nizamına tabi olarak önemli bir imkân belirir: Nazar da görmek isteyen öznenin nesne üzerindeki sınırsız tasarrufu değildir. Gören, gördüğü şeyin nizamına dahil olur. Dolayısıyla sanatın terbiyesi ile nazarın terbiyesi aynı noktada birbirine yaklaşır: Kendini geri çekebilmek! Dolayısıyla modern sanatçının “Ben ne söylemek istiyorum?” sorusunun karşısına tarz- ı kadim sanatın: “Benden önce mevcut olan nizama nasıl dahil olabilirim?” sorusu konulabilir.

Fakat Gadamer burada bizi bir tehlikeye karşı da uyarır: Gelenek, mekanik tekrar değildir. Oyunun her defasında yeniden oynanması gibi eser de geleneği her icrada yeniden gerçekleştirir. Bu bakımdan gelenek, donmuş biçimler deposu değil, yeniden tahakkuk eden bir imkândır.

Bu, günümüz İslam sanatı için hayati bir problemdir. Geleneğe bağlılık geçmiş biçimleri tekrarlamak mıdır, yoksa o biçimleri meydana getiren nizamı yeniden yaşayabilmek midir? Gadamer’in oyun kavramı ikinci ihtimali düşünmemize yardım eder ki bu kavram semboldür.

Gadamer’de sembol, bir şeyin başka bir şeyin yerine konması şeklindeki basit gösterge ilişkisine indirgenemez. Sanat eseri kendisinde bulunmayan bir anlama yalnız işaret etmez; o anlam eserde bir bakıma hazır bulunur ve sembolik olan, görünürde tükenmeyen bir bütünlüğün tecrübesini taşır.

Burada İslam sanat nazariyatı bağlamında -ihtiyatla korunması gereken- bir temas meydana gelir. Çünkü bizim açımızdan da sûret, kendisinden ibaret değildir.

Fakat İslam sanatındaki sûret–mâna ilişkisini Gadamer’in sembol kavramıyla açıklamaya kalkışmak tersinden bir bağımlılık meydana getirir.