Kurgudan “içerik”e asker uğurlaması ya da Vronski ile Orhan’ın anneleri ile vedalaşması...

Kurgunun kahramanları ile reelin fenomenlerinin izinden giderek geçmiş ile günü birbirine lehimlemek niyetindeyim, aşağıda dikkatinize sunacağım yazıda. Önce kurgunun, yani Anna Karenina’nın aşkı uğruna hayatını imha ettiği Vronski’nin “Slav kardeşliği” için Osmanlı-Slav Savaşı’na gönüllü olarak gidişine annesinin mutluluk ile eşlik etmesini hatırlayalım. Sonra da altı aylık askerlik yapacak oğlu Orhan için düzenlediği “prodüksiyon asker uğurlaması” ile yapay gündemin en çok tıklanan haberini inşa eden fenomen anneyi.

“Prodüksiyon uğurlama”yı değerlendirebilmek için, yaptığı yemeklerle “içerik üreticisi” olan kadının daha sonra özel hayatının sahnelerini takipçileri ile paylaşarak tırmandığı “fenomen olma yolculuğu” nun, 21. yüzyıl davranış kodlarını sınıf, ırk, din farkı gözetmeksizin dönüştüren, bozan, yozlaştıran ikliminin sadece dijital çağa mahsus olduğunun altını çizelim.

Modern öncesi zamanlarda “Dile düşeceğine kör kuyulara düş” denirdi. Dijital çağda her şey dile düşmek uğruna, dile düşüp kendini seyirlik malzeme haline getirmek maksadıyla harcanıyor. Değer mi? Eskiler “astarı yüzünden pahalı” derdi ya da “Delinin getirdiği odun üstünü kurutmaya yetmez” denirdi. Ama günümüzde “şöhret” olmanın getirdiği “kazanç” kitlelere vazgeçilmez bir itibar kaynağı olarak sunuluyor. Bunun doğruluğu sorgulanmıyor. Çünkü kitle akletmez. Tam tersine akledenleri imha eder.

Bütün dünyada 2027 yılında küresel şirketlerde işten çıkarılacak kişilerin ne kadar çok olacağı, tarihte bu kadar üst düzey bir kıyımın olmadığı konuşula dursun ya da hackerlerin siber saldırıları... Necip ülkemde gündem “gezelim görelim” frekansındaki tik tok fenomeninin dünyanın ilk ve tek asker annesi olma performansına odaklanmış durumda.

Eskiden anneler oğullarını askere nasıl gönderirdi ya da eskiden askere gidenlerin motivasyonu nasıl olurdu sorularına cevap bulmak için Anna Karenina romanı muhteşem sahneler ve diyaloglar sunar.

Romanda gönüllülerin trenle Sırbistan’a gittiği sahne çok çarpıcıdır. İstasyon kalabalıktır. Dışarıdan bakıldığında son derece görkemli bir ulusal dayanışma sahnesi vardır. Uzaktan muhteşem yekpare bir bütünün güzelliğini taşıyan sahne, yakın plan gönüllülere çevrildiğinde tablonun şevk veren ışıltısı söner.

Gönüllüler arasında sarhoş, işsiz, maceracı, hayata tutunamayan, hatta suç geçmişi olan insanlar da vardır. Tolstoy gönüllüleri idealize etmek yerine onların dışardan göründüğü kadar muhteşem olmadığını okuyucuya anlatmayı seçmiş gibidir. Tolstoy kâğıt üzerinde ya da nutuklarda muhteşem görünen idealizmin, gerçeği ne kadar taşıyabileceğini tartışmaya açar adeta.

“Slav kardeşlerimizi kurtarmaya gidiyoruz” cümlesinin arkasında gerçekte ne kadar yüce insan vardır?

Tolstoy bu soruya doğrudan cevap vermek yerine, yaptığı insan tasvirleri ile yorumu okuyucuya bırakıyor. Okuyucu anlatılanı “kendinde birikmiş” olanın mercekleri ile görecektir. Rus gönüllülerinin Sırp ve Karadağlıların Osmanlı yönetimine karşı mücadelelerine verdiği desteğin dayandığı motivasyonlar üzerinde duran roman, bu yönüyle 1870’lerin siyasi atmosferini yansıttığı kadar bütün zamanlarda yürürlükte olacak insan davranışlarını da göz önüne seriyor.

Tolstoy tasvirini, kaba bir ikilik içinde “Türkler kötüdür, Slavlar iyidir” şeklinde okunamayacak şekilde yapıyor. Çünkü Tolstoy insanların uzaktaki bir savaş hakkında ahlaki kesinlik üretmesini sorgulamayı önemsiyor. İstasyonda gönüllü olmak üzere birikmiş olan insanlarda Osmanlı karşıtlığı, Slav milliyetçiliği, bireysel macera/ölüm arzusunun bir kısmı ya da hepsi var. Bu üç motivasyonun üçüne de sahip olan ise Vronski.

Vronski daima başkalarının bakışı üzerinden hayatına değer kattığını hissediyor. Başkasının bakışı olmadığında hayatın merkezini bulmakta zorlanıyor. Vronski romana Kiti’ye evlenme teklif edecek subay olarak girer, bir çocuk sahibi Anna’nın aşkıyla kendine yeni bir merkez edinir, Anna’nın intiharından sonra ölmeye giden bir subay olarak çıkar romandan.

Tolstoy, hayatın anlamını daima bir kadın üzerinden arayan, müntehirin arkasında bıraktığı boşluğu doldurmak üzere savaşa gönüllü olan kahramanı Vronski ile okuyucusuna şu soruyu armağan ediyor: İnsan gerçekten bir halk için mi savaşa gider? Yoksa kendi hayatındaki boşluğu daha büyük, daha soylu görünen bir davayla mı örter?

Bir romancı olarak Tolstoy’un ilgilendiği, sadece Rusların Sırplara yardım etme isteği değil, bu isteğin hangi duygularla beslenip “milli heyacan” inşa ettiği.

Milli heyecanın en öndeki öznelerinden biri olarak Levin’in üvey ağabeyi Koznışev’i de görürüz istasyonda. Vronski’nin, Anna’nın arkasında bıraktığı boşluğu, yokluğu, derin acıyı unutabilmek için savaşa sığınması gibi Koznişev de onca umutlarla yazdığı, büyük ses getireceğini inandığı kitabının başarısızlığını unutmak için “milli heyecan” içinde kendi bireysel acılarını, hayal kırıklıklarını parantez içine almaya çalışmaktadır. Altı yıllık emeğin ürünü olan kitap basında “sessizlik suikastı”na maruz kalır. Hakkında bir tane yazı çıkar, o da kitabı küçümsemektedir.

Kitabının başarısızlığı toplumun gündeminin değiştiği sıraya denk gelince Koznişev kendi başarısız gündeminden hızla çıkarak toplumsal gündemin içine coşkuyla dalar. Koznişev’in coşkusuyla Levin’in mesafeli duruşunu, hayatın anlamı üzerinden değerlendirmek mümkün. Levin hayatın anlamını emek üzerinden okuyup inşa ediyor, üvey ağabeyi Koznişev siyaset üzerinden, Vronski ise başkasının hayran bakışını her an üzerinde hissetmek üzerinden.

Tolstoy hemen bütün romanlarında hayatın anlamını merkezde tutar ve insanın kendi hayatında bulamadığı anlamı büyük davalarda aramaya kalkmasına odaklanır. İstasyonda kalabalığın gördüğü Vronski ile okuyucunun gördüğü Vronski’nin birbirinden ne kadar farklı olduğuna dikkat çeker. Kalabalık, Slav kardeşlerine yardıma giden kahraman bir Rus subayı görür. Okuyucu, Anna’nın intiharının ardından hayatını sürdüremediği için hayat-memat dengesini hayatın aleyhine bozmaya çalışan yaslı adamı görür.

Oğlunu sınıra kadar yolculamaya çıkan Vronski’nin annesinin duyguları, değişende değişmeyen bahsini en açık şekilde bulacağımız bir damar ortaya koyuyor. Anna ile ilişkisine başından itibaren karşı çıkan annenin nihayet Anna’nın bir müntehir olarak oğlunun hayatından çıkıp oğlunu adeta yıkıma sürüklemesiyle öfkesi katmerlenir. Osmanlı-Slav Savaşı ve oğlunun savaşa gönüllü olarak katılmasını, anne oğlunun nihayet acılarından kurtulmasına vesile olacak bir imkân olarak görür. VESİLE bahsi mühim. Kim kimi neye vesile eder?

Vronski’nin annesi için oğlu savaşa katılacak ve şeref kazanacaktır. Oğlunun bu savaşta belki de hayatını kaybedeceği üzerinde durmaz. Çünkü o bir subay annesidir.

Günümüzde denklem oğul, savaş, şeref çizgisinde yürümüyor. Dolayısıyla Vronski’nin annesinin savaşa bakışı sadece ona mahsus bir şey değil, bir dönemin “duygusal rejiminin” parçası. Rus annelerinin davranışlarının ne kadar değiştiğini Rusya-Ukrayna bağlamında ele aldığımızda, savaşın kamusal anlamı ile annelerin bireysel duygularının birbiriyle çakışmadığı, tam tersine çatıştığı bir durumun söz konusu olduğunu bütün açıklığı ile görürüz.

Anna Karenina romanındaki Vronski’nin annesi ile Rusya-Ukrayna Savaşı’na katılan Rus askerlerinin annelerini karşılaştırdığımızda ortaya çıkan değişim ile fenomen annenin oğlu için dillere destan asker uğurlama töreni aynı bağlamda ele alınabilecek bir paralellik gösteriyor mu?

Orhan’ın fenomen annesi bu töreni kendi çevresi ile sınırlı olarak yapmış olsa idi Türkiye’nin gündemine oturmazdı şüphesiz. “Dile düşmek için yapılmış tören” ile bu töreni “nehyederek” dillerde ve gözlerde dolaşıma girmesini sağlayanlar, yazı ve tura olarak aynı mangırın iki yüzü olarak bir arayı gelmiş olmuyor mu?

Meraklısı için notlar:

Günlerdir değişik mecralarda sürekli karşıma çıkan debdebeli asker uğurlama töreni ile ilgili olarak “Bu törende baba nerede?”, “Delikanlı yetim olduğu için mi annesi bu kadar duygusal?” diye sorduğum sorular annenin aşırı teatral vücut dili ile örtüşmedi. Hal böyle olunca “asker annesi” hakkında bir araştırma yaptım. Fenomenmiş, adı bir iki skandal habere karışmış.

Şaşırtıcı olan şu: Bir zamanlar sayfalarında kadın resmi basmayan bir gazete, kadın resmi basmamaya riayet etmeye devam etmiş. Ama boyalı basının dedikodu sütunlarını aratır bir şekilde fenomenin bütün hayatını sitesine satır satır yüklemiş.