Özgür tiyatro mu dediniz?

Öylesi debdebeli bir gürültü koparıldı ki büyük ihtimal duydunuz; ama konuyu bilmeyenler için özet geçelim: Olay şu: "İBB, Şehir Tiyatroları Yönetmeliği''ni değiştirdi ve repertuar belirleme yetkisini genel sanat yönetmeninden "edebi kurul"a devretti. Ardından kıyamet koptu.

Önce Can Dündar''dan Hıncal Uluç''a, Murat Belge''den Doğan Hızlan''a dek genişleyen skaladaki yazarlar konuyu sütunlarında işledi. Ardından sanatçılar ellerinde "muhafazakar sanat", "şehir tiyatroları yok edilemez", "korkuya karşı özgür tiyatro" yazılı dövizlerle yürüdü. Yürüyüşe, CHP Genel Başkan Yardımcısı Umut Oran, CHP İstanbul Milletvekili Süleyman Çelebi de destek verdi. İBB Başkanı Kadir Topbaş da, belediyenin oyunlara hiç müdahale etmediğini ve etmeyeceğini, yaptıkları değişikliğin sadece repertuarı seçme işini 1 kişinin elinden alıp, 2''si belediyede sanattan sorumlu kişilere olmak üzere, toplamda 7 kişiye devretmek olduğunu söyledi.

Doğrusu, bu açıklamaya rağmen uzaktan bakıldığında tiyatrocuların refleksi haklıymış gibi gözüküyor. Sanatın bir ''biçim-bozma'' olduğu, öncü, ilerici, özgür olması ve öyle kalması gerektiği yönünde kuvvetli bir mutabakatı var zaten ortak aklın. Bu ortak aklın bileşenlerinin ciddi bir bölümünü de muhafazakar-dindar kesimler oluşturuyor üstelik.

Buraya kadar tamam, kimsenin buna itirazı yok.

Gelgelelim, dünyanın pek çok ülkesinde devletin tiyatroları sübvanse ettiği bir gerçeklik olsa da, dünyanın çok az yerinde sadece devletten maaş alarak sanat icra edilmesi sözkonusudur. Yani devletin sanatı desteklemesiyle, yaptığı her işte kamu yararı gözetmesi gereken aynı devletin maaşla tiyatrocu istihdam etmesi aynı şey değildir.

Devlet memurluğu bir sanatçıya ne yapar? Sözgelimi, o sanatçının çok ciddi meblağlara malolan bir tiyatro oyununun tam ortasındayken, bir TV dizisi teklifi alıp oyunu bırakıp gitmesine; dolayısıyla sezonun tam ortasında o oyunun kaldırılıp yerine tek kişilik uyduruk bir gösterinin ikame edilmesine yol açar. Amacım kınamak değil, ama bu kamu yararını gözetmek değildir. Ve bu durumun uygunsuzluğu, bu kadar gürültü patırtı arasında, "tiyatroya özgürlük" dövizleri altında nasıl anlatılır, bilemiyorum.

Aslında mesele başka.

Mesele, Türkiye Cumhuriyeti rejiminin, yeni kurulmuş ve reddi miras yapmış bir ülkeyi çağdaşlaştırmak ve ileri medeniyetler seviyesine çıkarmak için tasarımladığı kurguda, ''sanatçı''ya öncü rolü biçmesi ve sanat camiasının rejim ilkelerinin sağlamlaştırıcısı işlevi görmüş olmasıdır aslında. Sanat/çıya her tartışmada geçiş üstünlüğü ve imtiyaz mertebesi bahşedilmesi bazı olumsuz durumlara da neden olabilmiştir ama. Mesela, bir oyunu ancak metindeki tüm "Allah" ifadelerini çıkararak sahnelemek gibi.

Mesela, sonradan Rosenberglerin birer suçlu, casus olduğunun anlaşılması üzerine, oyunun yazarının sahnelenmesine kesinlikle izin vermediği, Rosenbergler Ölmemeli adlı netameli oyunun, Şehir Tiyatroları''nca korsan şekilde sahnelenmesi gibi…

Üstelik tüm bunlar olurken, mahut geçiş üstünlüğü sayesinde kamu yararını gözetmek gibi bir görevi bulunanlar dahil kimse de "arkadaşlar n''oluyoruz" diyemez, diyememiştir. Çünkü sözkonusu olan rejimin önceliğidir.

Tiyatro tartışmasının, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Mustafa İsen''in tamamen bağlam ve konu dışı olarak ifade ettiği, "muhafazakar sanat" söylemine eklemlenmesinin nedeni de bu aslında. Meseleyi "ilerici-gerici", "çağdaş-muhafazakar" düalizmine kilitlemek ve çarpılmasını sağlamak… Öyle de oldu.

Ancak şuna emin olun, "Şehir Tiyatroları''ndan yönetmelik değişikliği ve sanatçıların isyanı" başlıklı bu oyun yeni bir kurgu değil. Tiyatronun adının Darülbedayi olduğu günlerden bu yana, dönem dönem ortaya çıkmış bir tartışma bu.

Nitekim, 1931 yılında yayınlanan Inkılap Gazetesi''nin 28 Ocak tarihli nüshasındaki haberde benzer şeyler söyleniyor. Darülbedayi Meselesi başlıklı haberde "İstanbul Belediyesi Darülbedaiin müstakil bir müessese mi, yoksa tamamiyle bir belediye müessesesi mi olması etrafından tetkikat yapmaktadır" deniliyor.

Yine Son Saat Gazetesi''nin "Darülbedayide olup biten işler" başlıklı, 15/01/1929 tarihli bir haberinde "Aktörlerden biri mürakabe heyeti azasına giderek "Encüment Behzat Bey sizin için reşit değildir. Onlar tiyatrodan ne anlarlar ki, bizi kontrol ediyorlar, diyor…" ve benzeri cümleler yeralıyor.

Örnekler çoğaltılabilir ama 1930''larda yaşamıyoruz ve bu tartışmayı "ilericilik-gericilik", "muhafazakar-özgürlükçü" ekseninden çıkarıp, sanat icrası karşılığında devletten maaş almaya, yani "memur sanatçılık"a kaydırmanın faydalı olacağını zannediyorum.

Tartışacaksak, kamu yararı gözetmesi gereken kurumların "repertuar belirleme" noktasında, 7''de 2''lik bir hakkı olmasın mı? sorusunun ardından gitmeliyiz…

Bilmiyorum, haksız mıyım?