Başörtüsü ve laiklik

Türk siyasal ortamında sıkça tartışılan ve fakat 70 yıldır bir sonuca ulaştırılamayan kavramların başında laiklik gelmektedir. Niçin böyle oluyor? Laiklik denildiğinde niçin her kafadan bir ses çıkıyor? Niçin toplumun bazı kesimleri sürekli laiklik karşıtı olarak yorumlanıyor ve bir başka kesim kendini laiklik savunucusu olarak görüyor?

Bu sorular niçin yıllardır tartışıldığı halde bir sonuca ulaştırılamıyor?

Çünkü adı geçen kavram bu ülkede bir kurum olarak ortaya çıkmamıştır. Çünkü laikliği besleyecek toplumsal/siyasal ortam bu ülkenin kültüründe mevcut değildir. Laiklik, öteki kavramların çoğu gibi, toplumsal/siyasal kültürün ürünü olarak değil, fakat ideolojik bir hevesin sonucunda jakoben yöntemle dayatılmış bir kavramdır.

Laiklik, sorunun en dibine inildiğinde ancak Hıristiyan Batı kültüründe varbulunan, onun dışındaki başka hiçbir kültür ortamında olmayan, olması da tasavvur edilmesi imkân dışı bulunan bir kavramdır. Bu kavram, Hıristiyan Batı kültüründe din otoritesi (kilise) ile devlet otoritesi (kral) arasındaki iktidar mücadelesinin eseridir. İktidarın sahibi kim olacak? Ortadaki soru budur. Bu soru, din otoritesi ile devlet otoritesinin birbirinin alanına müdahale etmeyecekleri hususundaki bir uzlaşma ile çözümlenmiştir. Olay, tümüyle kurumsal bir bağlamın ilgi alanı içinde yer alır. Laiklik kurumsal bir ilişki biçimidir. Kişiler laik ol(a)maz diyenlerin anlatmak istediği husus tam da budur. Yani insanın kişi (birey) olarak o ilişki biçiminin içinde yeri bulunmadığını, ilişkinin kurumlar arasında (kilise ile devlet) kurulabildiğini beyan eder.

Laiklik kurumsal bir ilişki biçimi olduğu için, onun elden gitmesi, yani laikliğin izalesi ancak her iki otoritenin (kilise ile devlet otoritelerinin) mevcut uzlaşmayı ihlâl etmesiyle bağlantılı olabilir. Başka söyleyişle, Batı aleminde, insanların kılık kıyafetine bakarak, onların bir çeşit kıyafeti başka bir çeşit kıyafete tercih etmesiyle laikliğin elden gideceğini (yani bu ilişki biçiminin çökertilebileceğini) kimse aklına bile getirmez. Abartarak söylersek: birileri din adamlarına, örneğin rahiplere veya rahibelere mahsus bir kılık kıyafeti giyecek olsa, bu duruma bakarak kimse laikliğin elden gitmiş olduğunu düşünmez. Buna bakarak aslında kimse bir şey düşünmez. Belki yadırganırlar.. ama birileri din adamı kıyafeti giydi diye laiklik elden gidiyor kaygısına kapılmaz.

Bizdeyse, birileri başını örtmek istiyor, üniversiteye başı örtülü olarak devam etmek istiyor diye kıyamet kopuyor. Daha da gülüncü, buna bakarak laikliğin elden gideceğine dair çıkarımlarda bulunuluyor. İşte ideolojik dayatmanın sonucu budur. Ve konunun kurumsal bir ilişki biçimi ile bağlantılı olmayıp, ideolojik bir dayatma olduğunun göstergesi de bu noktada ortaya çıkıyor.

Öte yandan, laiklik din ve vicdan özgürlüğü ile de karıştırılıyor. Laiklikle ile din ve vicdan özgürlüğü kavramları arasında da doğrudan bir bağlantı varbulunmamaktadır. Şöyle ki, bir ülkede laiklik varbulunabilir, fakat din ve vicdan özgürlüğü teminat altında olmayabilir; veya aksine, laikliğin olmadığı bir siyasal/toplumsal düzende din ve vicdan özgürlüğü teminat altında bulunabilir.

Örneğin İslâm hukuk ve siyaset düzleminde, laiklik, konunun tabiatı icabı mevcut değildir. Çünkü İslâm kiliseli bir din değildir; dolayısıyla İslâm toplumunun kilisesi yoktur. Fakat bu hukukun uygulandığı yerde din ve vicdan özgürlüğü mevcuttur. O kadar ki, İslâm hukuku uygulamasında, henüz hiçbir seküler uygulamanın ulaşamayacağı mertebede din ve vicdan özgürlüğüne yer verilmiştir. Bu hukukun himayesinde yaşayan başka dinlerdeki insanlara, İslâm hukukuna veya kendi dinlerinin gerektirdiği hukuka tâbi olma hususunda bir seçme hakkı bahşedilmiştir. Bu durum, bazılarının sandığı gibi çok hukukluluk değildir. İnsanların din ve vicdan özgürlüğüne riayet etme noktasında, "modern insanın" havsalasının almayacağı limitlere İslâm''da ulaşılabildiğinin resmidir.

İşte, üniversite öğrencisine kılık kıyafet hususunda seçme hakkını tanımak isteyen günceldeki anayasa değişikliği teşebbüsünden bazılarının kaygı duymasının temel nedeni işbu laiklik kavramının keyfî biçimde tanımlanmasından doğuyor. Keyfî tanımlama da kavramın jakoben niteliğinden ileri geliyor. Kilise ile devlet otoriteleri arasındaki bir ilişki biçimine atıfta bulunan laiklik kavramına reel bir toplumsal/siyasal karşılık bulunamayınca, ilişki, din (dikkat: kilise değil, din) ile devlet arasındaki ilişki biçimine dönüştürülerek kavramlaştırılmak isteniyor. Yanlışlığın, yersiz kaygıların kökeni işte bu yanlış kavramlaştırmadan neşet ediyor ve kız öğrencinin başını örtmesi ile laikliğin elden gideceği vehmi de buradan doğuyor.

Eğer bu ülkede laikliğin reel bir toplumsal/siyasal temeli olaydı, kız öğrencilere başını örtme hususunda seçme hakkı tanıyan bir yasa çıkacak diye laikliğin elden gideceği vehmine kapılanlara millet burnuyla gülerdi. Ve onlara paranoyak muamelesi yapardı.