Her hezeyan mantıksal bir temelden yoksun bulunmayabilir. Tabuların da mantıkî bir sebebinin bulunması aranmaz. Ancak her mantıklı durumun da gerçekle örtüşmesi gerekmez. Yani mantığa uygun düşen hezeyanın; mantıksız tabunun ve gerçeksiz akıl yürütmenin varbulunması her zaman ihtimal dahilindedir.İşte, ilkellere mahsus bir akıl yürütme olmakla birlikte aslında pekâlâ kendi içinde mantığı olan bir olay: Grubb adında bir misyoner anlatıyor: Yerli insanlardan biri, rüyasında Grubb''un bahçesine girip
Her hezeyan mantıksal bir temelden yoksun bulunmayabilir. Tabuların da mantıkî bir sebebinin bulunması aranmaz. Ancak her mantıklı durumun da gerçekle örtüşmesi gerekmez. Yani mantığa uygun düşen hezeyanın; mantıksız tabunun ve gerçeksiz akıl yürütmenin varbulunması her zaman ihtimal dahilindedir.
İşte, ilkellere mahsus bir akıl yürütme olmakla birlikte aslında pekâlâ kendi içinde mantığı olan bir olay: Grubb adında bir misyoner anlatıyor: Yerli insanlardan biri, rüyasında Grubb''un bahçesine girip helvacı kabağı çaldığını görüyor. Ve 150 mil uzakta bulunan Grubb''a giderek bahçesinden kabak çaldığı için tazminat istiyor. Tabii Grubb itiraz ediyor ve: "Olayın geçtiği anda ben 150 mil uzakta idim, aynı zamanda iki yerde birden olamam, o halde senin iddian doğru değil" diyor. Fakat yerli, misyonerin savunmasını kabul etmiyor. Evet, Grubb''un 150 mil uzakta bulunduğu hususundaki iddiası doğrudur, ama yerlinin gördüğü rüya da doğrudur! Yerli, rüyada geçen olayı gerçek sanıyor! (Prof. Necati Öner, Fransız Sosyoloji Okulu''na Göre Mantığın Menşei Problemi, Ank. 1977, s. 62.) Lévy Bruhl''ün dediği gibi, bizim için bu iki iddia arasındaki uyuşmazlık fiziksel bir imkânsızlık doğurur, dolayısıyla mantıklı önermelerle karşı karşıya olmadığımızı biliriz. Fakat yerli için durum aynı değildir, onun için ortada mantıkî bir imkânsızlık yoktur. Çünkü olayı rüyasında görmüştür.
Tabu ile ilgili olarak da şu örneği verebiliriz: Kırgızlar''da kadına göre kocanın adı tabu sayılıyormuş. Dolayısıyla kadın kocasının adını söyleyemezmiş. Hatta kocanın adına yakın kelimeleri söylemek bile tabu imiş, yani söylenmesi yasakmış. Mesela kocanın adı Koyun''sa, karısı bu hayvanlardan bahsederken, "meleyen hayvanlar" demek zorundaymış. Böyle bir tabuda mantıkî bir sebep bulunabilir belki, kocayı adıyla anmanın saygısızlık sayılması gibi.. Ancak kocaya atfen onun adından başka bir ad da kullanılsa, hakikatte kocanın adıyla ilgili illiyet kurulmuş olmakta ve tabu dolaylı biçimde ihlal edilmektedir. Ancak söz konusu tabuya riayet edenlerin maksadı yalnızca kocanın karı tarafından adının anılmaması keyfiyeti olduğu için, aslında gerçekleşmiş olan tabu ihlali görmezlikten geliniyor: tabuyu koyanların farkına varmadığı mantıksızlık da burada ortaya çıkıyor.
Şu da bir hezeyan örneği: Adamın biri, bir ilkel kabile âyininde, bu âyinin kendi geleneklerine uygun düşmediğini ileri sürerek itiraz ediyor. Ayine katılmış olanlar adamı derhal yakalayarak onun küfrüne kani oluyorlar. Sonra da bu adamın düşman kabilenin ajanı olduğu fikrine saplanıyorlar. Adam onları da küfre sürüklemek istemektedir, bunu onun bakışlarından, üzerindeki giysisinden, elinde tuttuğu bir kitaptan hissetmişlerdir. Velhasıl bu kuruntular zinciri sürüp gider. Dışardan birileri bunun böyle olmadığını ileri sürse, onlar da aynı komplonun içinde yer almış olmakla itham edilirler. Tanıdığım bir paranoyak vardı. Midesinde kanser olduğunu söylüyordu. Doktorlar hasta olmadığını anlatmaya çalışsalar da o kabul etmiyordu. Bir gün midesinin filmini çekerek kendisine gösterdiler. "Bak bir şeyin yok, filmde miden sapasağlam görünüyor" dediler. Ama bizimki: "Bunun başkasına ait bir film olmadığı ne malûm!" diyerek itiraz etti.
Tabularla, ilkel mülâhazalarla, paranoid akıl yürütmelerle kuşatılmış bir toplumun üyesi olarak gündelik hayatını idame ettirmek ne kadar da zor görünüyor! Söylediğin hangi kelimenin ne anlama çekilebileceğini, sen "ekmek tahtası" derken başkasının kafasında hangi "bayram haftası" çağrışımını uyandıracağını bilememenin doğurduğu emniyetsizlik, hayatı çekilmez hale getirir. Böyle bir yerde, üstelik, susmak da bir noktaya kadar başarılabiliyor. "Koyun" yerine "meleyen hayvan" demeyi yeğleyebilirsin, ama ya "meleyen hayvan"ın yol açabileceği yeni çağrışımlardan nasıl emin olabilirsin? Sonu yok ki paranoyanın!
