Suç ve Ceza ve soruşturma

Geçtiğimiz pazartesi günü akşamı Kanal 7''de gösterime girecek olan Dostoyevski''nin Suç ve Ceza romanından uyarlanmış bir film üzerine kısa bir sohbet için çağrıldım. Filmi seyretmedim, ama romanı okudum, böylece konuşmamız film üzerine değil, fakat roman üzerine odaklandı. Sanırım benden bekledikleri de buydu. Ne var ki, apar topar katıldığım programa, olması gereken katkıyı sağlayamadığım zehabına katıldım. O film (veya o roman dolayısıyla) aslında bir tek nokta üzerinde kilitlenmem gerekirken, sonradan onu yapmamış olduğumu farkettim. Romanın niçin önemli olduğunu, roman kahramanını cinayet işlemeye sevkeden sebepleri ve saikleri, o romanın edebiyat dünyasındaki yerini, kısa kısa vurgulamaya çalıştım.. ama bir noktayı, asıl meseleyi es geçmiş olduğumu sonradan farkettim: o romanın, bir yanıyla da polisiye bir roman olduğu gerçeği... Bu o kadar önemli mi, denebilir. Bu ülkede yaşanan şu sıralardaki hukuka, hukukla ilgili olarak ceza muhakemeleri usulüne ilişkin uygulamalar açısından bu nokta bence bütün öteki özelliklerin önüne geçirilmeliydi.

Suç ve Ceza''nın geçtiği yer ve zaman 19. yy. Çarlık Rusyasıdır. Cinayet Petersburg''ta işlenir. Cinayeti araştırmakla ve soruşturmakla görevli savcı ve sorgu yargıcının tutumu, bu romanda, ceza muhakemeleri usulünce öngörülen ilkelere ve kurallara tam bir mutabakat halinde bulunuyor. 19. yy.da ve üstelik Çarlık rejiminde, kişi haklarına ve kurallara nasıl riayet edildiği, bu romanda dikkati çekecek denli ön alıyor. Hayır, durum, Dostoyevski''nin Çar''dan çekinip korktuğu için yaşadığı ülkeyi hukuk rejimine bağlı ülke olarak göstermek istemesine ilişkin bir kaygıdan ileri gelmiyor. Doğrudan doğruya, orada yaşayan hukukçuların, kurallara riayet etme hususunda gösterdikleri titizlikten ileri geliyor. Burada mesele Çar''ın nasıl ve hangi yetkilerle ve haklarla donatılmış bulunduğu noktasında odaklanmıyor: Çar''ın makamı hangi yetkilerle ve haklarla donatılmış olursa olsun, usule ilişkin ilkelere ve kurallara riayet edilip edilmemesi ve bunun neticesinde kişilere tanınmış olan hakların ve yetkilerin kullanma imkânının, onlardan esirgenmemiş olmasıdır.

Romanda, cani, pekâlâ kolu bükülerek, göbekten aşağı vurularak, işkence edilerek konuşturulabilirdi. Ama bu yollara gidilmiyor. Soruşturma, hukukça öngörülen ilkelere ve kurallara riayet edilerek gerçekleştiriliyor. Sanığın evi dinlenmiyor, onun mahremiyetine dokunulmuyor, şurda burda insan olarak ağzından kaçırmış olduğu sözler aleyhinde kullanılmıyor, bu sözlerin sanık hakkında kullanılması için onların hukukça tecviz edilip edilmediğine bakılıyor, hukukça tecviz edilmemiş olan bir "delil" delil olarak ileri sürülmüyor...

Bütün bunların bir hukuk devletinde ne kadar önemli ve yerine getirilmesi gereken kurallar olduğu, ancak bu kurallara riayet edilmediği zaman kişilerin uğrayacağı hukukdışı muamelelerle karşılaşıldığı zaman ortaya çıkıyor.

Suç ve Ceza romanının başka bir sürü özelliği olabilir. Ama bizim, içinde yaşadığımız ülke açısından bence, altı çizilmesi gereken husus, her şeyden önce, ondaki hukuk nosyonunun öne çıkartılması olmalıydı, olmalıdır da..