Trajik durum ve din

Gecikerek karşılaştığım bir yazı: Asım Öz"ün "Dünya Bülteni Haber Portalı"nda yayınlanan "İç Dram Yoksunu Kolay Sanat" başlıklı yazısı (Asım Öz/Dünya Bülteni Haber Portalı Kültür Servisi, 18:04, 24 Mayıs 2011 Salı)...

Yazar, bizim "trajik olan" kavramı üzerindeki mülahazalarımız dolayımında bazı yorumlar geliştiriyor.

İlkin hemen belirtelim ki, trajik pozisyon bir insanî durumdur ve kişinin aksiyonuyla ilgili olduğu için de etik boyutu öne çıkan bir davranışı ve tutum alışı sergiler.

Etik, insanın özgür davranışından ve seçiminden sorumlu tutulduğu durumu vurgular. Biz, zorla seçmeye dayatıldığımız edimlerimizin sonucundan sorumlu tutulmayız. Kişiye dayatılmış, ona, onu seçmeye zorlamış bir zorunlu seçim halinden (ıztırar hali) bahsediliyorsa orada zaten bir seçim durumu söz konusu değildir. Dolayısıyla sorumluluk da yoktur.

Fakat insanlık hali birkaç şema içine sıkıştırılmış davranış kalıplarından ibaret değildir. İnsan, öyle pozisyonlarla karşı karşıya kalabilir ki, hem kendi özgür ve bağımsız iradesiyle bir seçimde bulunur; hem de biz, onu, bu özgür ve bağımsız iradesinin sonuçlarından sorumlu tutmayız, tutamayız. Çünkü öyle bir özgür seçimdir ki karşımıza çıkan, kişi tercihini hangi şıktan yana kullanırsa kullansın mutlaka bir suç işler, fakat bu suçun suçlusu yoktur (faili değil, suçlusu)...

Durum, kişinin dinsiz veya dindar olmasıyla veya şu veya bu dine mensup bulunmasıyla, pagan veya tektanrıcı, çoktanrıcı olmasıyla ilintili değildir. Doğrudan bir insanî durumla bağlantılıdır. Sofinin Seçimi filminde, Sofi adındaki kadın kahramanın karşı karşıya kaldığı durum bunun vazıh örneği olarak gösterilebilir. Sofi"nin iki küçük oğlu Gestapo tarafından öldürülmek üzere alınıp götürülmek istenir. Sofi yalvarıp yakarır, hiç olmazsa çocuklarından birinin kendisine bırakılmasını ister. Polis: "Öyleyse sana bir iyiliğim olsun, çocuklardan birini sen seç!" der. Şimdi burada iki olumlu değerden (iki oğuldan) birini seçme durumuyla karşı karşıya bırakılan Sofi, hangi çocuğunu seçecektir? Birinin ötekinden farkı var mıdır? Bu pozisyonda bırakılan Sofi değil de, Ayşe, Fatma, Ahmet, Mehmet olamaz mıydı? Bu pozisyona düşmüş kişinin dinle, dindarlıkla, paganlıkla olan nispeti değildir ki öne çıkan?

A. Öz, bizim İslam tarihinden vermeye çalıştığımız Hallacı Mansur örneğinin trajik olana uygun düşmediği imasında bulunuyor. Fakat gerekçesini açıklamıyor. Hallaç "Enel Hak" dediği için yargılanıyordu. Kendisine bu iddiasından vazgeçmesi teklif ediliyor, değilse ölümle cezalandırılacağı bildiriliyordu. Hallac"ın cümlesinin zahiri onu yargılayanlar tarafından şeriata uygun bulunmuyordu. Böylece Hallaç iki olumlu değerden birini seçme zorunluluğu ile karşı karşıya bırakılıyordu: şeriatın dediği mi, hakikatin dediği mi? Hallaç hangisini seçerse seçsin bir suç işleyecekti. Fakat biz Hallaç"ı itham edebiliyor muyuz? Burada, tanımına uygun, katıksız bir trajik durum söz konusudur.

Anlaşılıyor ki, konu, üzerinde durulmayı hak eden bir nezaket taşıyor.