Sözün itibarı ve Orhan Pamuk

En sonunda bu da oldu; Nobel muhabbeti Çarşamba pazarına düştü. Eşek kadar adam, orasına burasına sutyen takmış, bayan iç çamaşırları pazarlıyor: “Gel, gel, sanat eseri bunlar. Bayram ucuzluğuna geeel…” Avazı çıktığı kadar bağıran bu adama yanındaki diğer pazarcı yüksek sesle takılıyor: “Ayıptır lan ne bağrıyon, Nobel mi alcan?”

Böyle olacağı belliydi. Hiç şaşırmadım. Çünkü yıllar önce, bir Çarşamba günü, Fatih Camii''ne doğru giderken (Çarşamba pazarında), meyve-sebze tezgahından bozulmuş bir tezgahta, “Tavaslı-Namaz Hocası”, “Şifalı Bitkiler” ve Emine bacımızın “Gençliğin İmanını Sorularla Çaldılar” kitaplarının yanında Orhan Pamuk biraderimizin sıra boyu dizilmiş “Yeni Hayat” romanını görmüştüm. Yayımcılıktan gelen tecrübeyle kitapları inceledim. Hayır, korsan baskı değillerdi.

Allah''ım, Çarşamba pazarında bu romanı kim satın alacak? Merak içinde bir kenara çekilip izlemeye koyuldum. Bir hanım teyze hemen yandaki tezgahtan çarliston biber, patlıcan aldıktan sonra kitapçı tezgahına yanaştı. “A''aa! Orhan Pamuk gelmiş!” dedi tanıdık bir ahbabını karşılarcasına. Tezgahtar delikanlı baştan kestirip attı: “O kitapta indirim yapamıyoruz abla…” Biraz önce özenle çarliston biber seçen kadın, kitaplar arasından “Yeni Hayat”ı satın alıp gözden kayboldu. Tezgahtar delikanlı coşmuştu: “Hadi, Yeni Hayat geldi, Yeni Hayaaat…” Kaçarcasına uzaklaştım oradan.

Hülasa, Orhan Pamuk ve ''pazar'' konusunda tecrübeli olduğum için, Nobel''in Çarşamba pazarı geyiğine dönüşmesine hiç şaşırmadım. Hatta çarliston biberi taşıdığı poşetin içine “Yeni Hayat”ı koyan o kadını izlerken Pamuk hakkında şöyle düşündüğümü hatırlıyorum: Bu adam ya kahraman olur, ya vatan haini. Maşallah, Orhan Pamuk her ikisini birden oldu.

Pamuk, Nobel''i aldıktan sonra politik konularda konuşmak istemediğini her fırsatta dile getiriyor. Lakin kapıyı da aralık bırakıyor, hepten kapatmış değil; yani, ''kafası bozulursa'' lafını sakınmayacak!

Gelgelelim, diğer edebiyatçılarımız o kadar şanslı değil. ''Kafası bozulunca'' konuşmak şöyle dursun, kılı kırk yarmak zorundalar. Kısa vadede (en az 30 yıl) aykırı tavır ve düşünceleri (iddia edildiği üzre) Nobel getirmeye katkı sağlamayacağına göre, sadece töhmet altında kalmalarına neden olacaktır.

Mesela, Yaşar Kemal eski günlerdeki gibi (10 yıl önce Der Spiegel dergisine verdiği demece benzer şekilde) ''Kürt sorunu'' hakkında konuşsa sanmam ki yer yerinden oynasın. Hatırlarsınız, vaktiyle toplumsal sarsıntıya neden olmuştu.

Hani, büyük romancımız, Ali Kırca''nın Siyaset Meydanı''ında geri vitese takmış; kendisini güvenli bir sahile atmak için de, Atatürk şöyle büyüktü, böyle büyüktü gibilerinden mevzuyla pek alakası olamayan lakırdılar etmişti.

Sözünün arkasında durup, meseleyi mahkemeye taşıyacak uygun bir ''Kerinçsiz'' bekleseydi Nobel''i kapar mıydı, bilemem. Benim bildiğim aynı şeyleri şimdi söylese toplumsal tepki şundan öteye geçmez: “Vay Yaşar baba, Nobel ha, kolay gelsin…”

Meramımızın anlaşılmasına, meselenin vahametinin ''çakılmasına'' faydası olur diye bir örnek daha vereyim:

Geçenlerde, Ceviz Kabuğu''nda, Hulki Cevizoğlu, Dücane Cündüoğlu''nun İslam hakkındaki düşüncelerini yanlış anlayan seyirci tepkisini, “Arkadaş Nobel mi almaya çalışıyor?..” şeklinde aktarınca, Yeni Şafak yazarı şaşırmış; edebiyatçı olmadığını, roman falan yazmadığını söylemek zorunda kalmıştı.

Demem o ki, Pamuk (istemeden de olsa), Türk aydınının zaten sorunlu olan ifade özgürlüğüne fena halde darbe vurmuştur. Halk paranoya boyutunda teyakkuza geçmiştir. Halkın kafasındaki (Pamuk''un ifadesiyle) ''komputer''in, ''delete'' ettiklerinin yanında, ifade özgürlüğünün önündeki kanuni engeller hiç mesabesindedir.

Aydın elbette halkın kafasını bozacak, sarsacak. Seri bağlanan kafalar koleksiyonunun hiç kimseye faydası yok. Lakin, hangi itibarla? Türk aydınının itibarı, kendi halkının nezdinde hiçbir zaman bu kadar zevale uğramamıştır.

“Tebrik etmek için Ahmet Necdet Sezer aradı mı?” sorusuna Orhan Pamuk, bir Ionesco oyununu çağrıştıran, “Uyumsuz Tiyatro” repliği tadındaki şu cevabı veriyor: “Her şeyi Cumhurbaşkanı''ndan beklememek lazım…”

Soru çok tuhaf, ama cevap ondan tuhaf. Şaka desen değil, ''sarakaya'' alıyor desen, değil. Acayip bir cevap. Eğer bu cevapla kastettiği, halktan daha çok ilgi ve takdir beklemekse, her şeyden önce ''aydın sözünün'' itibarı için bir şeyler yapmasını bekleyebiliriz ondan.

Madem ki, kafası bozulunca politik konulara girmekten çekinmeyeceğini ifade ediyor; ''sözün'' itibarını geri vermek adına Filistin, Irak gibi konularda biraz olsun ''kafasının bozulması'' için daha neyi bekliyor?