Derin pozitivizmin yüzeysel muhalefeti (1)

Kültür savaşları küresel ölçekte bütün yıkıcılığıyla sürüyor. Bu aynı zamanda kültürel parametrelerin siyâsal parametrelere galebe çalması anlamına geliyor. Bu son derecede önemli bir çarpıklığı anlatıyor.

Siyâsete özgü akıl yürütmeler, barışı vaad eden bir "uygar" iddia olarak hep kendisini kültürel durumların "dışında", hatta "üstünde" kurmuştur. Eflâtun"un "Politeia"sı; Aristo"nun "Politika"sı, Fârâbi"nin "Medinet-ül Fâdıla"sı gibi klâsik kaynaklardan; Machiavelli"nin "Prens"i ya da Hobbes"un "Leviathan"ı gibi modern kaynaklara kadar tekmil bir siyâsal doktrin târihi hep bu çerçevede anlaşılabilir.

Pekiyi niçin böyle? Böyledir; çünkü eğer kültürel durumlar "kendinde haller" olmaktan çıkıp "kendisi için" ya da "başka bir şeyler için" hallere dönüşürse, yâni sivrileşip keskinleşirse siyâset-öncesi durumlar aşılamaz. Bu da zaten veri olan kan davalarının târihinin sürmesi anlamına gelir.

Modern siyâsal paradigma da böyledir. Kadim dünyâ büyük coğrafyalarda dağınık ve seyrek nüfusların yaşadığı bir dünyâdır. Öte yandan ulaşım ve iletişim imkânları alabildiğine zayıftır. Dolayısıyla böyle bir dünyâda kültürel toplulukların rastlaşması ve meydan okuma ve çatışma ihtimalleri de düşük olacaktır. Modern dünyâ ise bunun tam tersidir. Nüfus alabildiğine yoğunlaşmış; ulaşım ve iletişim imkânları mükemmelleşme doğrultusu kazanmıştır. Nüfûsun yoğunlaşması, onların geleneksel mekânlarının dönüştürülmesinden temellenmektedir. Bu özünde, kentleşme olarak da bildiğimiz; göç, nüfus mübadeleleri ile derinleşen, yüksek dalga boylu büyük bir şoktur. Kültürel durumların kendi hâlinden çıkıp, içerdiği derin yaralarla "kendisi için" ya da "başka şeyler " için seferber edilmesi, modern dünyâdaki en büyük "risk" ve "imkân" alanıdır. Bu alanı olarak yönetmek modern siyâsetin varlık sebebidir.

Modern siyâset kültürel durumları nasıl yönetti? Bu, "derin pozitivizm" olarak tanımladığım, özünde kültürel durumların bastırılmasına ya da dönüştürülerek kullanılmasına adanan çok kapsamlı bir siyâsal-ekonomik "mühendisliğin" işidir. Bu mühendislikte üç temel değişken; "ulusal" , "sınıfsal" ve "bireysel" sütunlar göze çarpıyor. Bunlar farklı ve birbiriyle çelişen ve çatışan ideolojik yapılarla; "ulusçuluk", "sosyalizm" ve "liberalizm" üzerinden temsil edildiler. Ama bu çatışmalar ne kadar derin ve mutandan gözükse de, son tahlilde ortak bir kâideye oturur. Her üçü de kendi hâlindeki aktüel kültürel durumlara koydukları mesâfelerle tezâhür etmektedir. Bireycilik, esasta insan teklerinin içine doğdukları kültürel dünyâlardan şu ya da bu şekilde özgürleştirilmesine ve kendi kendisini inşâ etmesine ( ne kadar mühendislik bir ifade !) adanan bir anti-kültürel doğrultudur.

Sınıf değişkeni de alabildiğine anti-kültürel bir kategoridir. Sosyalistlerin önemli bir kısmı, özellikle başta Engels olmak üzere "bilimsel" sosyalistler, daha sonraları Adorno ve Horkheimer"in de dramatik bir şekilde ortaya çıkardığı gibi, derin pozitivizmin etkileri altında düşünmekten kurtulamıyordu. Sınıf, kültürelliği dışarıda bırakılmış "nesnel" tarafları , "öznel" taraflarına göre baskın kılınmış bir dayanışmayı özendiriyordu. İşçi sınıfının dayanışması önce "çıkarlarının" gereğiydi. Sınıf bilinci, her türlü aldatıcı kültürel bağların tasfiyesi ile ulaşılabilecek meta-kültürel bir yüksek bilinç türüydü. Tabii ki sonuç hüsrândı. Gramsci"nin hapishanede kara kara, neden işçilerin kiliseden vazgeçemediklerini sorgulaması ve çarpıcı tahliller geliştirmesi bu yüzdendir. Trajik olan çözümü içinde ince strateji ve taktiklerin dolaştığı bir başka siyâsal-ideolojik mühendislikle aşmaya çalışmasıydı.

Devam edeceğiz…