Vesâyetçiliğin tarihine bir derkenar (3)

İslâmcı modernizmin işlediği bir fikir olarak mühendislik, özellikle de taşrada kökleri derin olan Cedidî Nakşilik gibi modern tasavvûfî akımlar tarafından onandı ve desteklendi. Modernleşmenin gerektirdiği "toplumsal bütünleşme", girişimci burjuvalaşma ile mühendislik mesleği arasında gerilen bir ağda dokundu. Bu sürece entelektüel profesyonel orta sınıflar yabancı kaldı. Ama daha önemlisi somut dinamiklerin oluşturduğu denklemin dışına çıkmaya başladı.

Bu süreçler elbette ki siyâsete de yansıdı. 1940"lı kuşakların özellikle + 5 sapma dairesinde kalan kısmı (mesela Fürüzan"ın ünlü 47"lileri), 68"liler olarak temâyüz etti. Bunlar, taşradan gelen nesildaşları ile sol ve sağ olarak ayrışarak çatıştı. Aslında çatışan ne sol, ne de sağdı. Çatışan, bürokratik burjuvalar ile sonradan olma "serbest teşebbüs sâhibi" burjuvalardı. Sonradan olmaklık, aristokrasinin burjuva dünyâyı küçümsemek için kullandığı bir deyimdir. Ama bu burjuva dünyânın iç hesaplaşmasında da iş görmüştür. Yerleşik (bürokratik) entelektüel ve profesyonel burjuva değerlerle; dinamizmini taşradan alan, mühendislik-girişimcilik-dindarlık eksenindeki burjuvalaşmayı "sonradan olmaklıkla" küçümseyecek ve onunla çatışacaktır.

Yeni burjuvaların kültürel dünyâsı, Marmara, Küllük kahvelerinde, yeni bir matbuat ve neşriyatta, Beyazıt havâlisinde yer alan üniversite, talebe yurdu, enstitü ve vakıflardaki heyecanlı içtimalarda oluşturulmuştur. Bu kültürün savunusunu yapmak durumunda değilim. Üstelik bu kültürün son derecede her anlamda çok sorunlu bir dünyâsı olduğunu düşünüyorum. Ezcümle; orta sınıfa teşmil edilebilecek kültürel güdüklük, yerleşik burjuvalarla, sonradan olma "hür teşebbüsçü" burjuvaların ortak paydasıdır. Mitolojik sembolizme dayalı ucuz denemecilikle, hamâset yüklü menkîbecilik, bu basitliğin iki farklı yüzüdür.

Türkiye"de burjuva-içi kavgalar, zaman içinde varolduğu kadarıyla bile bir düzey kaybıyla seyretti. 1980 sonrası tam bir dekadanlık dönemidir. Yeni kapitalizm yerleşik burjuvaların profesyonel ağını parçaladı. 1980 sonrası doğan burjuva çocukların dünyâsında profesyonel kaygıların yerini kaba bir fırsatçılık aldı. Bu kuşağın babalarının kültürel telkinleri ve aktarımları özellikle reklamcılıkta nesneleşti. Reklam metinlerinin dili, zâten sığ olan kültürel birikimin, dogmatiklerinden arındırılıp tematik bir nesneleştirmenin aracı kılındığını gösteren alâmetlerle yüklüdür. (Bu satırların yazarı, ciddî Klâsik Batı Müziği birikimine sâhip bir babanın reklamcı oğlunun, bir konserve reklamında Bach"ın bir eserini kullanmakla övündüğüne tanık olmuştu).

Yerleşik burjuvalar 1980"lerden sonra fırsatçılık ile bürokratik bir lümpenleşmeyi idrak etti. Girişimci dünyânın fırsatçılıkla eşlenmesi, yerleşik burjuvaların girişim konusundaki komplekslerini gidermiş gözüküyor. (Banka CEO"ları, modacılar, sanatçılar ile çok sayıda sol kliğin bir araya geldiği Gezi bunun göstergesidir). Nişantaşı burjuvalığı bunun apaçık ve en pahalı yüzünü; Cihângir, ya da Asmalımescit burjuvalığı ise "kültür" ile kamufle edilmiş yüzünü oluşturuyor. Kadıköy, Moda ve özellikle de Beşiktaş burjuvalığı, burjuva dünyâmızın vasatlarını veren daha "aradaki" örüntüler. Zâten hiçbir zaman o kadar da derin olmayan burjuva dünyâ; kültürel kaybını morfolojik şişmeyle telâfi etmeye yöneldi. Bu şişmenin en tipik tezâhürü ise "soylulaştırma" girişimleri oldu. Son dönemlerde soylulaştırılmış mekanlar, "kurtarılmış mekânlar" olarak iş görmeye başladı. Özellikle, İstiklâl Caddesi, Cihângir gibi bir zamanların çöküntü bölgelerindeki restorasyonlar, bu soylulaştırmanın altyapısını kurmaktadır.

Bürokratik dönüşüm ise daha çok Yenimahalle-Karşıyaka burjuvalığıdır. Bürokrasi, zaten öteden beri burjuva dünyânın esaslı bir karakteriydi. Ama arada profesyonel cepler vardı. Bu cepler işgörmez hale gelince, burjuva dünyâ bürokratik, hatta militer yapılara her zaman olduğundan daha fazla gömüldü. Cumhuriyet mitingleri Yenimahalle-Karşıyaka burjuvalığının eseridir. Gezi"de ise bindirilmiş Beşiktaş ve Kadıköy kıt"alarının desteğiyle Nişantaşı-Asmalımescit burjuvalığının baskın olduğunu düşünüyorum. Şimdilik bu iki anaakım arasında şöyle böyle işleyen bir ittifak var. Ama, bunun belli bir aşamada ayrışmaya da dönüşebileceğini düşünüyorum. Şimdilik onları bir arada tutan tek bağ, husûmet duydukları, kendileri gibi olmayan, ama son on yılda sayısal olarak 17 milyonluk bir kitleye isâbet eden yeni orta sınıfların varlığıdır. Bu çatışma, siyâseten yerleşik burjuva dünyaya ağır hezimetler yaşatıyor. Hezimetlerin telâfisi ise kültürel keskinleşmeler- modus vivendi tartışmaları- olarak geri dönüyor. Önümüzdeki on yıllar bu keskinleşmenin jilet kıvamına geleceği yıllar olacak gibi gözüküyor.