Amerikan hegemonyasının Tezahürü

Küreselleşme, salt olumlu ya da salt olumsuz veya tehlikeli görülemeyecek kadar karmaşık bir fenomen. Ayrıca küreselleşme yeni bir fenomen de değil. Geçen haftaki yazılarımda küreselleşmenin doğasına ve tarih boyunca kazandığı farklı evrelere ve görünümlere dikkat çekmiştim.

Çağımızda, 1920''lerden itibaren günümüze kadar süregelen küreselleşmeyi iki farklı evreye ayırarak analiz etmek mümkün: 1920''lerden İkinci Dünya Savaşı''nın sonlarına kadar süren evre, "hegemonya mücadeleleri evresi" olarak adlandırılıyor. Bu evreye damgasını vuran iki önemli tarihi olay var: Birincisi, iki büyük dünya savaşları sonrasında, Avrupalıların dünya üzerinde kurdukları hegemonya sona eriyor. Avrupa''nın yerini ABD almaya başlıyor. ABD, İngiliz İmparatorluğu''nun hegemonik gücünün yerini Almanya''nın almasını önlemek için Avrupa''ya (örneğin ünlü Marshall yardımları, BM ve NATO''nun kurulmasına öncülük ederek) yerleşiyor.

Bu evrenin ikinci boyutu, Soğuk Savaş süreci. Bu süreç, teknolojik imkanlar, askeri, siyasi ve ekonomik organizasyonlar yoluyla dünyanın tüm kaynaklarının ve imkanlarının başta Amerika olmak üzere, Sovyetler, Japonya ve Avrupa''lı "büyük" ülkeler arasında paylaşıldığı, çok kutuplu bir dünya sisteminin kurulduğu bir süreç.

Bu sürecin belirlenmesinde ve işlemesinde ABD, geliştirdiği askeri, ekonomik, siyasi, kültürel ve stratejik enstrümanlar, kavramlar ve dinamiklerin sunduğu imkanlarla birinci derecede belirleyici güç olduğu için 1960''lardan itibaren ivme kazanan, 1989 yılından itibaren de kesinleşen tek kutuplu dünya sisteminin inşasında tek başına kilit rol oynuyor. Tek kutuplu dünya, küreselleşmenin, Amerikan hegemonyası olarak tezahür etmesini ve adlandırılmasını sağlıyor. Küreselleşmenin, "belirsizlikler evresi" olarak tanımlanan şu an içinde yaşadığımız dönemini Henry Kissinger "Amerikan hegemonyasının öteki adı" olarak adlandırmıştı.

Küreselleşmenin dünyayı nereye götürebileceğini kestirebilmek için 20. yüzyılın başlarından itibaren dünya sistemine çeki düzen vermeye başlayan Amerikan hegemonyasının kodlarını çok iyi kavramamız gerekiyor.

Amerikan hegemonyası temelde iki stratejik yolla hükmünü icra ediyor: Ekonomik ve askeri güç.

Dünyanın önde gelen siyasetbilimcilerinden ve uluslararası ilişkiler teorisyenlerinden Samir Amin, Amerika''da yayımlanan Manthly Review dergisinin haziran sayısında yer alan nefis bir yazısında ABD''nin bu iki stratejik gücü 5 (beş) tür monopolleşme (tekelleşme) kurarak gerçekleştirdiğini söylüyor ve bunları şöyle özetliyor:

1- Teknolojinin kontrolü; 2- Küresel finans akışı; 3- Gezegenin doğal kaynaklarının kullanımı; 4- Medya ve diğer iletişim araçlarının/sistemlerinin her bakımdan kontrolü; ve 5- Kitlesel imha silahları.

Ancak dünyanın diğer belli başlı ülkeleri, Amerika''nın bu beş alanda dünya üzerinde mutlak olarak kurmaya çalıştığı tekelleşme çabalarını kırmaya çalışıyor.

20. yüzyıldan önce dünya temelde iki kutba ayrılmıştı: Merkezde endüstrileşmiş Avrupa ülkeleri (ve sonraları ABD) yer alıyordu. Dünyanın diğer ülkeleri ise endüstrileşememiş ülkelerden oluşuyor ve "çevre" olarak adlandırılıyordu.

Ancak 20. yüzyılın başlarından itibaren günümüze kadar devam eden süreçte dünya sistemindeki merkez-çevre ülkelerinin ve bunlar arasındaki ilişki biçimlerinin köklü bir şekilde değişime uğradığını görüyoruz. Geleceği sağlıklı bir şekilde okuyabilmek için bu durumu çok iyi kavramamız gerekiyor. O yüzden çarşamba günü kaldığımız yerden devam edeceğiz.