AB'nin küresel sorumluğu

Türkiye-Avrupa Birliği (AB) ilişkilerini analiz ederken, AB'nin gerek Avrupa ülkeri içinde, gerekse de küresel olarak algılanışı açısından yaşadığı travmayı, çıkış yollarını, dünya kamuoyunun beklentilerini ve AB'nin gerek kendi içinde, gerek de dünya kamuoyuyla yaşadığı iletişim sorununu gözden kaçırmamak gerekiyor. Bu sene yapılan “İnsanların Sesi” (Voice of the People) anketi AB'nin daha güçlü bir rol oynaması gerektiğini ortaya koyuyor. Öyle ki ankete katılanların yüzde 35'i AB'nin gücünün artması gerektiğini düşünüyor. Peki AB'nin bugünkü portresi bu role hazır olduğunu gösteriyor mu? AB'nin bugün çizdiği küresel imaj ve yarattığı etkinin doğru anlaşılmasının, Türk modernitesi için her zaman “bir çıpa” olarak görülen AB projesini daha iyi okumamızı sağlayacağını düşünüyorum.

Bu okumayı yapabilmek için ilk etapta tartışılması gereken konuların başında “AB nasıl bir dünyanın inşasına katkıda bulunmaya aday” sorunsalı geliyor olsa gerek. Elbette gerek devasa bir bürokratik yapıya sahip oluşu, yönetişim mekanizmasının çok parçalı olması ve kurumsal yapısının karmaşıklığı, AB'nin küresel bir aktör olarak analizini güçleştiriyor. AB'nin bir Birleşmiş Milletler tarzında bir yapısı yok. Kimi zaman uluslar-üstü çalışan kurumlarının, kimi zaman da üye ulus-devletlerin baskın olduğu bir yönetişim modeli var. AB'nin küresel imajını belirleyen AB dış politikası da zaman zaman üye ulus-devletlerin rekabet alanı olabiliyor, ve “parçalanmış” bu yapı, Irak savaşı, İran'ın nükleer silahlanması gibi hassas konularda kendini açıkça belli ederken, iktisadi kalkınma ve ticaret gibi konularda ise üye ülkerin kendi kurumları, çıkarları ve stratejileri üstü kapalı olarak AB'nin parçalanmış dış politikasının yeniden üretilmesine neden oluyor. Paralel olarak, AB'nin dünyaya verdiği kültürel mesaj da çok farklı değil. AB, ABD gibi siyasi ve kültürel yapılanmasını birbirine eklemlendiremedi, tarihsel olarak da hep böyleydi zaten.

AB bugün sadece Avrupa dışındaki dünya ile değil, AB'ye üye ülkelerin halklarıyla da bir iletişim zaafiyeti yaşıyor. AB'nin yaşadığı bu çifte imaj problemini Türkiye açısından incelerken, Birliğin dünyaya ve kendi halklarına verdiği sosyal ve kültürel mesajlara fazlasıyla hassasiyet göstermek gerekiyor. İnsan hakları, demokrasi, piyasa ekonomisi ve sosyal adalet gibi konularda AB çoğunlukla derin bir “belirsizlik ve kararsızlık” haliyle hareket ediyor. Elbette AB bir ulus-devlet doğasında değil, ve olması da beklenemez. Karmaşık yapısı AB'nin politikalarının ve tepkilerinin çoğunlukla çelişkiyle ve tereddütle yüklü olmasına neden oluyor. Bu durumun en güncel tezahürü olarak da, Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy'nin Türkiye'nin de dahil olmasının planlandığı Akdeniz Birliği projesiyle ortaya çıkması ve AB'den çok farklı seslerin yükselmesini göstermek mümkün. Bu gibi örnekler gerek AB içinde, gerek de AB dışındaki kitleler tarafından net olarak anlaşılmasını engelliyor ve AB nasıl bir dünyanın inşasına katkıda bulunmak istiyor, küresel stratejisi nedir gibi sorular yeniden sorulmaya devam ediyor.

Stephen Castles'in 25 Ekim tarihli yazısında (Herald Tribune) vurguladığı gibi, son on yıldır AB içindeki güç dengesinin Avrupa Komisyonu'ndan “Franco-Germen” eksenine kaymış olmasının ardından, son zamanlarda tersi bir eğilim yaşanıyor. 6 Kasım'da açıklanacak rapora ilişkin olarak AB Genişlemeden Sorumlu Bakanı Olli Rehn'in Türkiye ile en az iki başlığın açılması gerektiğini belirtmesi ve umutlu mesajlar vermesi belki de bu değişimin ilk sinyalleri. Bugün Avrupa Birliği'nden sadece üye ülkeler halkları tarafından değil, küresel olarak, yeni bir liderlik anlayışıyla, Avrupalı değerlerlerin beslediği dayanışmacı siyasi ve sosyal kimliğiyle, çok-taraflılığıyla (multi-lateral) ve kültürel zenginliğiyle dünyaya bir süper güç olarak yeni mesajlar vermesi bekleniyor. Irak Savaşı örneğinde olduğu gibi, tek-taraflı, izole, meşruluktan uzak çabaların sonuçsuz ve yetersiz kaldığı aşikar. Terörizm ve Kuzey Irak ekseninde yoğun ve gergin günler yaşayan Türkiye'nin beklentileri ve öncelikleri, Avrupa Birliği'nin küresel kamuoyunun da baskısıyla ve beklentisiyle önümüzdeki yıllarda oynaması arzulanan “süper güç” rolüyle önemli ölçüde örtüşüyor. Avrupa Birliği'nin 6 Kasım'da Türkiye'ye vereceği mesaj bir anlamda AB'nin yeni küresel imajının ve terör başta olmak üzere diğer küresel sorunlara karşı üstleneceği uluslararası rolün habercisi olabilir. Başbakan Erdoğan'ın “benim evim yanarsa, yarın senin evin yanar” ifadesini de kanımca bu dinamikleri hesaba katarak yorumlamak gerekiyor.

* Carleton Üniversitesi Doktora Öğrencisi