Anayasa paketindeki devrim: Ombudsmanlık

Anayasa değişikliğiyle ilgili referandum nedeniyle iktidar ve muhalefet, kısa kısa sloganlar üzerinden konuşmakta ve kampanyalarını yürütmekte. Anayasa değişiklikleri nelerdir ve neleri kapsamaktadır? Özellikle birey hak ve özgürlükleriyle ilgili yeni haklar nelerdir? Üzerinde durulmamakta ve kamuoyu bilgilendirilmemektedir. Biz biliyoruz ki sloganlar/ezberler, yanlış bilgiden daha zararlıdır. Bize göre en önemli konu, 12 Eylül referandumu ile Anayasamıza girecek, devlet hizmetlerinin tüketicisi vatandaşlarımızın devlete karşı korunmasını sağlayacak, Ombudsman-Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı ve Ombudsmanlık-Kamu Denetçiliği kurumudur. Bugün ombudsmanlıkla ilgili kısaca bilgilendirmek istiyorum.

1991 yılından beri Türkiye Tüketicileri Koruma ve Eğitim Vakfı'nı yönetiyorum. Kısaca Tüketici Vakfı'nın kurucusu ve başkanıyım. Tüketiciyi Koruma Kanununun çıkmasına daha 5 yıl vardı. Tüketici sorunlarının çözümü üzerine çalıştık. BM Tüketiciyi Koruma İlkelerine göre, tüketici şikâyetlerinin '“hızlı-adil-ucuz-basit-gayrıresmi-gönüllü-kolay” çözülmesi gerekiyordu. Ahilik (kardeşlik) Sistemimizi geliştirdik. Amerikan Arbitrasyon (hakem) Sistemini inceledik. Rahmetli Adnan Kahveci'nin de katkılarıyla Ombudsmanlık (arabulucu) Sisteminin, Ahilik ve Arbitrasyon sistemlerini içinde barındırdığını ve tam bir Türk Sistemi olduğunu gördük ve Tüketici Ombudsmanlığı yapmaya başladık.

1995'te 4077 sayılı Tüketiciyi Koruma Kanunu çıktı. Kanun, tüketici sorunlarının hiçbir yetkisi olmayan Kaymakamlıklarda Kurulu Tüketici Sorunları Hakem Heyetleri aracılığıyla çözülmesi sistemini getirdi. Sekiz yıl tüketicilerimiz yetkisiz kurullarda süründürüldü. 2003'teki kapsamlı bir değişiklikle 4822 sayılı kanunla Tüketici Sorunları Hakem Heyetlerine sınırlı yetkiler getirilerek yaptırım gücü kazandırıldı. 2010 itibariyle 936.-TL'ye kadar tüketici sorunlarını inceleyebiliyor. Hala günümüzde tüketici sorunları adeta çözülemiyor diyebiliriz.

Tüketici Vakfı olarak biz Tüketici Ombudsmanlığı yapmayı sürdürdük ve geliştirdik. Şimdiye kadar yaklaşık 20 yıl içinde 100 binin üzerinde tüketici şikâyetlerini Tüketici Ombudsmanlığı ile çözdük. İnternetin gelişmesiyle artık www.akillituketim.com ile Online Tüketici Ombudsmanlığı hizmeti veriyoruz ve tüketicileri www.akillituketim.com'a davet ediyoruz.

1. Vatandaş şikâyetleri, bir devletin hizmet kalitesini arttırmasında yol göstericidir.

2. Hak aramayı içeren ve sorunları belirten şikâyetler önemli birer sinyaldir.

3. Şikâyetler olmazsa, küçük sorunlar, terslikler, performans düşüklükleri daha büyük sorunlara yol açmadan bulunamaz ve çözümlenemez.

4. Hak arayan şikâyetçiler, devletin faaliyetlerini iyileştirme yolunda mesaj verirler.

5. Her şikâyet, vatandaş ile devlet arasında tehlikeye giren ilişkiyi düzeltmek için bir fırsattır.

6. Şikâyetler, işlemlerin yapılması sırasında saptanmamış yanlışlıkların yakalanmasını ve düzeltilmesini sağlayan, bir yanlıştan arınma denetimidir.

7. Vatandaş şikâyetleri, etkili stratejik ve taktik kararların alınmasında, insan/tüketici odaklı kültürün geliştirilmesi yolunda önemli bilgiler sağlamaktadır.

8. Devlet, insanların hak aramalarını teşvik etmeli, şikâyetlerden şikayet etmemelidir. Çünkü, şikayetler alınabilecek en güzel geribildirimdir.

9. Vatandaşın her bir şikayeti, devlet için adeta bir armağandır.

Kelime kökeni açısından İsveççe'de “aracı” anlamına gelen 'ombuds' ve “kişi” anlamına gelen 'man' kelimelerinden oluşmuştur ve aracı kişi anlamına gelmektedir.

Ombudsman kelimesi İsveççe 'de genellikle delege, avukat, vekil veya bir diğer kişi veya kişiler tarafından o kişi veya kişiler adına hareket etmeye ve onların haklarını korumaya yetkili kılınmış kimseyi ifade etmek için kullanılmaktadır.

Kurumsal olarak ombudsman: Parlamento tarafından halkın şikayetlerini dinleyip, çözümlere ulaştırmak üzere seçilmiş kimse veya kimseleri simgelemektedir. Ombudsman kamu hizmetlerinin yürütülüşündeki adaletsizliklerle ilgili, tüketici vatandaşların şikayetlerini almak, araştırmalar yapmak ve sorunları çözmekle görevlendirilmiş, bağımsız bir kamu otoritesidir.

Türk Dil Kurumu'na (TDK) göre ombudsman: Parlamento tarafından görevlendirilen, vatandaşları, resmî makamların keyfî ve yasa dışı davranışlarına karşı korumakla görevli kişi veya kurum.

Devletin iyi yönetilmesi ve adaletsiz uygulamalara göz yumulmaması konusunda titiz olan İsveç Kralı, Stockholm'de kendisinin gözü kulağı olmak üzere bir ombudsman görevlendirmiştir. İsveç dilinde bu birime “ombudsmanlık” denildiği için Avrupa'ya bu isimle yayılmıştır ve günümüzde 100'den fazla ülkede uygulanmaktadır.

1. Çağımızda devletin artan görevleri ve karmaşıklaşan yapısı karşısında, bireyler haklarının ve sorumluluklarının kapsam ve sınırı konusunda yeterli bilgilere sahip olmaktan gün geçtikçe uzaklaşmaktadır. Bu durum vatandaşları, idare karşısında günden güne güçsüzleştirmekte ve korunmaya muhtaç duruma itmektedir. İnsan, varlık nedeni kendisinin mutluluğunu temin etmek olan bürokrasi çarklarının arasında ezilmekte, tam bir çaresizlik içine düşmektedir.

2. Devlet ile birey, herhangi bir ortamda karşı karşıya geldiğinde, genelde güçlü olan yönünde karar verme gerçekleştiği için kararlar çoğunlukla kamu yönetimi lehine sonuçlanmakta, yönetim karşısında güçsüz durumda olan halk hakkını alamamakta, devlet bireyi ezip geçmektedir. Böylece halk, hem kamu yönetimine, hem de onun denetim mekaniz?malarına güvenmemektedir.

3. Ülkemizde, idarenin eylem ve işlemlerine yönelik olarak idari davalarda görülen artış ve yargı organlarının geç karar vermesi, bireyleri haklarını koruma açısından mağdur duruma düşürdüğü gibi, hukuk devleti anlayışını da olumsuz etkilemektedir.

4. Devlet gücünün kullanıldığı her zaman ve her yerde, görevin suistimal edilmesi ve siyasi nüfuz hep var olmaktadır. Pek çok insan, işlemlerdeki bürokrasiden, ihmal veya kasıtlı şekilde hatalı uygulamalardan şikayet etmektedir.

5. İdarenin yargısal denetimi, hukuk devletinin en büyük güvencesi olmasına rağmen, her zaman, vatandaşları tatmin edici sonuçlar doğurmamaktadır. Adalet hizmetlerinin pahalı, biçimsel ve zaman alıcı oluşu vatandaşları mağdur etmektedir.

6. İdarenin bünyesine daha kolaylıkla girip nüfuz edebilen, daha süratli, daha kişisel, daha az biçimci, karşılıklı ilişki kurmada önemli bir boşluğu doldurabilen, daha iyi bilgi sahibi olabilen, keyfilikle mücadelede daha etkili olan, tutarlı bir kuruma (ombudsmanlık-kamu denetçiliği) acil ihtiyaç duyulmaktadır.

Mutlaka Türkiye Cumhuriyeti devletinde, kaliteli bir markanın tüketici/müşteri ilişkileri yönetiminin yaptığı gibi, devlet hizmetlerinin tüketicisi vatandaşların şikayetlerini toplayacak, düzenleyecek, yönetecek ve çözecek Ombudsmanlık-Kamu Denetçiliği hemen kurulmalıdır.

Sadece ombudsmanlık-kamu denetçiliği için 12 Eylül'deki referandumda 'EVET' denilmesinin faydalı olacağına inanıyorum ve herkesi 'EVET' demeye davet ediyorum.