Askerin yenilenme stratejisi

İki yıl önce 27 Nisan gecesi gelen e-muhtıra, Türkiye demokrasi tarihi açısından bir kırılma anını ifade etmektedir. Bildiri, 1999'da Ecevit koalisyon hükümetiyle başlayıp 3 Kasım 2002 seçimleri sonrası AK Parti hükümetleriyle devam eden AB reform sürecine ve demokratikleşmeye direnen reaksiyoner cephenin, Cumhurbaşkanlığı seçimini bürokratik vesayeti devam ettirecek bir rövanş vesilesi olarak görmesinin bir sonucudur. Ordu, MGK'nın değişen rolü karşısında siyasete müdahale edecek yeni yollar aramaktadır. TBMM'ni Cumhurbaşkanı seçemez ve yüksek yargıyı bağımsız karar veremez hale getirerek, siyaseti yeniden askeri vesayete almak isteyen bildiri, değişen dünya ve Türkiye şartlarını göremediği için beklenmedik demokratik bir tepkiyle karşılaşmıştır. 28 Nisan'da AK Parti Hükümeti'nin e-bildiriye cevap vererek Genelkurmay'a anayasal düzen içindeki yerini hatırlatarak demokratik ve sivil yönetim prensiplerinin altını çizmesi, bildiriyle oluşturulmak istenen darbe ve korku düzeninin tesis edilmesini engellemiştir.

Bildirinin tamamen başarısız olduğu söylenemez. Anayasa Mahkemesi'nin garip 367 kararı ise, bildirinin sağladığı başarıdır. Bir başka başarısı ise ana muhalefet partisinin açık desteğini sağlamış olmasıdır. Ancak bu başarılar, Cumhuriyet mitinglerini yapan cepheyi son tahlilde askerî müdahale yapılamadığı için 22 Temmuz'daki büyük başarısızlığa götürecektir. Aynı günlerde CHP Genel Başkanı Deniz Baykal tarafından da tehdit edilen Anayasa Mahkemesi hukuken savunulamaz bu kararı vererek reaksiyoner cephe içinde yer alan yüksek yargının meşruiyetini tartışma konusu yapan bir yıpranma sürecinin önünü açmıştır. Bildiri ve arkasındaki güçlerin baskısı, ayrıca birleşme sürecine giren merkez sağın iki aktörü DP (DYP) ve Anavatan Partisi'nin Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmamasını da sağlamıştır. Ancak bu iki aktör, bu kararlarının neticesinde merkez sağ seçmen nezdinde büyük bir güven ve itibar kaybına uğrayacak ve bir daha toparlanamayacaklardır.

27 Nisan bildirisi, kısa vadede Cumhurbaşkanlığı seçimlerini engellemiştir. Ancak bu başarının arkasından yaşananlar, bu başarıya keşke olmasaydı dedirtecek bir hezimete dönüşecektir. Bildirinin asıl hedefi olan AK Parti'nin darbe tehdidinden korkmayarak ertesi gün bir bildiri yayınlamasıyla hava değişmiştir. Bildiriye destek veren bütün reaksiyoner cephe bu karşı bildiriden sonra insicamını kaybederek gerilemeye başlamıştır. Anayasa mahkemesi kamuoyunda en çok eleştirilen kurumlardan biri haline gelirken, bildiriyi destekleyen merkez sağın iki aktörü DP ve Anavatan Partisi siyasetten silinme noktasına gelmiş, CHP arkasındaki olağanüstü desteğe rağmen ancak yüzde 20 nispetinde oy alabilmiş ve Genelkurmay 27 Nisan'dan sonra yayınladığı birkaç bildiriden sonra daha karşılaşmadığı sertlikte eleştirilerle karşı karşıya kalmıştır.

Bu gelişmeleri takip eden 22 Temmuz erken seçimleri de bu zihniyeti ve bürokratik vesayet rejimini seçim sandıklarına gömmüştür. Böylece 1999'da başlayan reform sürecinin siyasi sistemin sıklet merkezini demokratik koordinatlarda yeniden inşa etmeye başladığı bir kez daha görülmüştür. Seçim sonucunda MHP'nin Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmasıyla kriz aşılırken, yapılan anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlarının bundan sonra halkoyuyla seçilmesi kararı alınmıştır. Bu anayasa değişikliğinin referandum sonucu yüzde 70 oyla kabul edilmesi de, 27 Nisan bildirisinin bir kez daha ağır bir şekilde reddedilmesi anlamına gelecektir.

27 Nisan bildirisi sonrasında Başbakan Erdoğan'la Dolmabahçe'de görüşen dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt'ın ve halefi İlker Başbuğ'un siyasete açıkça müdahale anlamına gelebilecek açıklamalardan kaçınması da ayrıca kaydedilmelidir. Yaşar Büyükanıt'ın selefi Hilmi Özkök'ten sonra neden böyle bir yola girdiği hâlâ tartışmalı bir konu olmakla beraber. Bu yolun açık başarısızlığı ve maliyeti, İlker Başbuğ'u yeniden anayasal çizgiye çekilmeye ikna etmiş olmalıdır.

27 Nisan bildirisinin başarısızlığından sonra Cumhuriyet mitinglerini yapan reaksiyoner cephe kendi içinde anlaşmazlığa düştü. Genelkurmay'ın bu cepheyle arası açıldı. Hatta öyle ki, CHP lideri açıkça Yaşar Büyükanıt'ı Kuzey Irak harekatıyla ilgili olarak eleştirdi. Büyükanıt da ona cevap vererek, hükümetin yıpranmasına yol açacak tartışmaların önüne geçti. Cephe seçimlerdeki başarısızlık ve Ergenekon soruşturmasının da gelişmesiyle dağıldı.

27 Nisan bildirisinden ders çıkaran askeri kesim, bunu en iyi eski Kara Kuvvetleri Komuta Aytaç Yalman'ın basına mal olan konuşmalarıyla ifade etti. Yalman, Büyükanıt'ın demokrasiye saygılı bir ordu ile müdahale yanlısı bir ordu seçenekleri arasında gelip gittiğini ve bu yüzden de başarısız olduğunu kaydederek, Başbuğ'un açıkça bir tercih yaparak arkasını getiremeyeceği çıkışlardan sakınması gerektiğini ifade ediyor. Bu değerlendirmesini Başbuğ'la paylaştığını ifade eden Yalman, Başbuğ'un Başbakan Erdoğan'la yapmaya başladığı haftalık görüşmelerdeki temaslarla işi götürme kararı aldığını söylüyor. Ordu, sivil otoriteyi kamuoyu önünde tehdit ettikten sonra hükümetten ve halktan aldığı cevap karşısında geri çekilerek, hükümeti ve halkı ikna ederek siyaset yumuşak müdahalelerde bulunmak ve kendi özerk konumunu korumak şeklinde bir strateji belirlemiş durumda.

Başbuğ'un son konuşmaları da bu stratejiyi doğruluyor. Ordu, AB normlarında liberal demokratik ilkelere uygun bir asker-sivil ilişkileri tanzim edilmedikçe 27 Nisan benzeri hataları tekrar edebilir. Başbuğ'un Genelkurmay Başkanı olduktan sonra gösterdiği o kadar özene rağmen, Aktütün Karakolu baskınından sonra Balıkesir'de yaptığı sert ve kabul edilemez konuşma, bu bakımdan hatırlardadır. Ordu, her büyük bürokratik kurum gibi çok zor öğrenmekte ve hala siyasete müdahale edecek yeni yolları denemektedir.

* Araştırmacı-Yazar