Barış üçgeni: Ermenistan Türkiye Azerbaycan

Güney Osetya krizinin ardından, Türkiye'nin inisiyatifi ele almak için ortaya attığı Kafkas İstikrar ve İşbirliği Platformu (KİİP) önerisi çerçevesinde, bölge ülkeleriyle görüşmeler devam ediyor. Son olarak Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün 6 Eylül'de Türkiye-Ermenistan Dünya Kupası maçı elemeleri vesilesiyle Erivan'a yaptığı ziyarette iki cumhurbaşkanı arasında bu mesele de ele alınmıştı. Türkiye'de basının büyük oranda olumlu karşıladığı ziyaretin bu kadar dikkat çekmesindeki temel neden, iki ülke arasında soykırım iddialarından kaynaklanan sorunlardı.

Cumhurbaşkanı Gül Erivan ziyareti sırasında üç temel konu üzerinde durdu. Bunlar arasında ilk sırada Kafkaslarda ortaya çıkan krizin ardından Türkiye'nin öne sürmüş olduğu Kafkas İstikrar ve İşbirliği Platformu oldu. Daha önce Türk Dışişleri Bakanlığı yetkilileri tarafından konunun muhataplarına sunulan bu öneriye Ermenistan'ın sıcak baktığı biliniyor. Özellikle Ermenistan'ın Gürcistan-Rusya arasında yaşanan kriz sırasında karşılaştığı ekonomik ve politik çıkmaz kendisinin bir an önce bölgesel istikrara yönelik adımlar atmasına neden olmuştur. Bilindiği gibi Ermenistan, başta enerji ve ulaşım olmak üzere temel ihtiyaçlarının neredeyse tamamını Gürcistan ve İran üzerinden temin ettiğinden, Gürcistan-Rusya arasındaki kriz bu ülkenin büyük oranda etkilenmesine neden olmuştur. Bunların yanı sıra Ermenistan'ın diğer bölge ülkeleri olan Azerbaycan ve Türkiye ile yaşadığı sorunlar da kendisinin KİİP'e sıcak bakmasına yol açmıştır.

Cumhurbaşkanı Gül'ün Erivan ziyareti sırasında görüşülen bir diğer konu ise, Türkiye'nin de üye olduğu Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) bünyesinde oluşturulacak bir komisyonun öncülüğünde Karabağ sorununun barışçıl yollarla çözülmesi önerisiydi. Başbakan Erdoğan bu konuda daha önce Azeri liderlerle de bir araya gelmiş ve Ermenistan ziyareti öncesinde Azerbaycan'ın bu öneriye yaklaşımını değerlendirmişti. Azerbaycan'ın Türkiye önderliğinde oluşturulacak bir uzlaşma zeminine sıcak bakması ise Türkiye'nin Erivan ziyaretinin gerçekleştirilmesi kararında etkili olmuştur. Dolayısıyla bu görüşme Türkiye'nin önderliğinde Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki sorunların çözümüne katkı sağlayacak olması açısından da önemli bir ziyaret olmuştur.

Ziyaret sırasında görüşülen bir diğer konu da Türkiye'nin daha önce öne sürmüş olduğu ancak Ermenistan tarafından sıcak bakılmayan Ortak Tarihçiler Komisyonu önerisi oldu. Bilindiği üzere Ermenistan Devlet Başkanı Serj Srakisyan Astana'da yapmış olduğu bir basın açıklamasında, Türkiye'nin Ortak Tarihçiler Komisyonu önerisine sıcak baktıklarını ancak bunun için ön koşulsuz diplomatik ilişki kurulması talebinde bulunmuştu. Bu bağlamda, Cumhurbaşkanı Gül'ün Erivan'a yaptığı ziyaret, Ermenistan'ın önkoşulsuz diplomatik ilişki önerisine verilen bir yanıt olarak da değerlendirilebilir.

Tüm bu yoğun görüşme trafiğinin ardından Batı ve birçok uluslararası kuruluş Cumhurbaşkanı Gül'ün ziyaretini olumlu karşıladıklarına dair çeşitli beyanatlarda bulundular. Özellikle Avrupa Birliği'nin Genişlemeden Sorumlu Üyesi Olli Rehn, konuyla ilgili yaptığı bir açıklamada Cumhurbaşkanı Gül'ün Erivan'a gitme kararını büyük bir memnuiyetle karşıladığını özellikle belirterek, bu gelişmelerin ilerleme raporlarında yer alacağına işaret etti. Ziyaretle ilgili olarak ABD, Alman, Fransız ve daha birçok ülke basınında benzer şekilde olumlu haberler yer aldı.

Türkiye'nin geçmişten günümüze iki ülke arasındaki yaşanan tüm sorunları bir kenara bırakarak başlatmış olduğu bu girişimin Türkiye'nin hem uluslararası kamuoyundaki prestiji hem de Ermeni toplumunun bakış açısı üzerinde oldukça önemli bir etki bıraktığını söylemek mümkündür. Ancak bundan sonraki dönemde asıl ilişkilerin seyrini şekillendirecek olan tarafın Ermenistan olacağı görünüyor. Ermenistan'ın Türkiye'nin bu adımı karşısında nasıl bir girişimde bulunacağı henüz netlik kazanmış değil. Ancak Ermenistan'ın Türkiye politikasında yeni bir açılım yapması beklenmekle beraber böyle bir adım karşısında Ermeni diasporasının Ermenistan yönetimine karşı takınacağı tavrın göz önünde bulundurulması gerekiyor.

Cumhurbaşkanı Gül, Erivan ziyaretinin ardından, şimdi de aynı konularda Azerbaycan yönetiminin görüşlerini almak üzere Bakü'ye gidiyor. Hatırlanacağı üzere, Başbakan Erdoğan'ın bir süre önce Bakü'de yaptığı temaslarda da KİİP ve Karabağ sorunu gibi önemli bölgesel meseleler görüşülmüştü.

Gül'ün Azerbaycan ziyareti, Türkiye'nin yeni Ermenistan açılımının Bakü'de nasıl yankılandığının birinci elden öğrenilecek olması açısından da oldukça önemli. Şimdiye kadar konuyu Türkiye'nin içişleri olarak değerlendiren Bakü yönetiminden Gül'ün Erivan ziyaretiyle ilgili somut bir eleştiri gelmemiş olsa da, muhalefet partilerinin duruma sert tepki gösterdiği biliniyor. Şu ana kadar bazı Azeri milletvekilleri Cumhurbaşkanı Gül'ün Erivan ziyaretini olumlu karşılamadıklarını belirten açıklamalarda bulundular. Vatandaş Hemreyliği (Güç Birliği) Partisi Genel Başkanı Sabir Rüstemhanlı, "Türkiye'nin yeni açılımını kendi inisiyatifiyle değil, Batılı devletlerin ve bazı uluslararası kuruluşların baskısı sonucu olduğunu" iddia etti. Müsavat Partisi'nden Penah Hüseynov ise, Erivan ziyaretinin doğru bir adım olmadığını bildirdi. Bazı muhalif gruplar da, Türkiye'yi sert biçimde eleştirmekten imtina etseler de, Türkiye'nin girişiminin Ermenistan'ın Azerbaycan'la sorunlarının çözümüne değil, aksine sorunların sürüncemede kalmasına neden olacağı kanaatini taşıyor.

Azerbaycan'da Ekim ayında yapılacak seçimler öncesinde muhalefet partilerinin hükümeti Türkiye'nin Ermenistan açılımını desteklemekle suçlayacağını söylemek de mümkün. Ancak hükümet, Güney Kafkasya'da istikrarın yerleşmesi konusunda bölge ülkeleri arasındaki görüşmelerin sürdürülmesi gerektiğini ve Azerbaycan'ın de bu yöndeki görüşmeleri desteklemeye devam edeceklerini açıklamış bulunuyor.

Diğer taraftan, Erivan ziyareti öncesi Azerbaycan'ın önde gelen anket şirketlerinden biri tarafından yapılan kamuoyu yoklamasında, Azerbaycan halkının yüzde 88'inin Gül'ün Erivan ziyaretini olumsuz değerlendirmesine karşılık, yüzde 93'ünün Türkiye-Ermenistan sınırının açılmasını desteklemesi ise oldukça dikkat çekti.

Sonuç olarak Türkiye-Ermenistan maçı sonrasında ortaya çıkan sıcak atmosferin yalnızca Ankara-Erivan ilişkileri için değil, Ermenistan-Azerbaycan ilişkileri açısından da önemli bir gündem oluşturduğu görülüyor. Dolayısıyla Gül'ün Bakü ziyaretinde Türkiye-Ermenistan ilişkileri kadar Azerbaycan'ın Ermenistan'la ilişkileri konusunda önemli görüşmeler gerçekleşebilir. Türkiye'nin teşvikiyle Karabağ sorunuyla ilgili çok kapsamlı bir çözüm modeli için yeni bir süreç başlayabilir. Arabuluculuk aşamasına geçilebilecek bir süreçte Azerbaycan ve Ermenistan liderleri Türkiye'nin öncülüğünde bir araya gelebilir. Türkiye'nin bu ziyaretle sadece Türkiye-Ermenistan arasındaki sorunların çözümü konusunda değil, Azerbaycan-Ermenistan arasındaki Karabağ sorununun çözümü konusunda ön ayak olma yönünde önemli bir adım attığını söylemek mümkündür.

Bu yönüyle Sarkisyan'ın önümüzdeki dönemde Türkiye'ye yönelik izleyeceği politikaların Ermenistan için yeni bir dönüm noktası olacağı söylenebilir. Ayrıca bu ziyaretle Ermeni toplumunda kemikleşmiş olan olumsuz Türk algılamasının da büyük oranda kırıldığını ve toplumların birbirlerine daha fazla yakınlaştıklarını söylemek mümkün. Önümüzdeki günlerde Ermenistan için oldukça ilginç gelişmelerin yaşanacağı yeni bir dönem başlayacaktır. Türkiye'nin Ermenistan'ın davetini kabul ederek böyle bir ziyarete icabet etmesiyle iki ülke siyasileri arasındaki görüşmelerin önümüzdeki dönemde daha da yoğunlaşması bekleniyor.